Алег ДАШКЕВІЧ. Тэлевізійная журналістыка: навіны й рэпартаж

Алег ДАШКЕВІЧ. Тэлевізійная журналістыка: навіны й рэпартаж

Плян:

1. Агульны панятак тэленавін

2. Карцінка/візуальны шэраг

3. Мантаж

4. Тэкст

5. Тэлевізійны рэпартаж

6. Асаблівасьці працы над навінамі й рэпартажам

1. Агульны панятак

Тэленавіны — гэта канкурэнцыя, канкурэнцыя журналістаў, праграм і тэлекампаній. І чым больш ёсьць добрых тэлекампаній, тым больш жорсткая канкурэнцыя. Тэлестанцыі вядуць пастаянную барацьбу за гледача й рэкляму, і гэтая барацьба стварае ўсё больш складаныя ўмовы для працы журналістаў. А таму, каб аказацца канкурэнтназдольным, трэба няспынна ўдасканальваць свой прафэсійны ўзровень.

Вядомы амэрыканскі тэлепрадусар Боб Клінкінгбірд цьвердзіць: “Неістотна, над якім сюжэтам вы працуеце. Калі ніхто ня слухае й не глядзіць, — вы папросту марнуеце экранны час”.

Глядач ня будзе глядзець і слухаць дрэнна зроблены сюжэт, і, адпаведна, журналіст, ня здатны альбо лянотны рабіць якасныя матэрыялы, доўга ў прафэсіі не затрымаецца. Праўда, кожная краіна творыць свае, спэцыфічныя, асаблівасьці прафэсіі журналіста, і гэта можна паназіраць на прыкладзе беларускага тэлебачаньня ці, у меншай ступені, на прыкладзе расейскіх каналаў. Прадукцыя памянёных тэлекампаній — правінцыйная.

Такім чынам, як добра зрабіць тэлевізійную навіну?

2. Карцінка

Тэлевізійная навіна — гэта заўсёды канкрэтны, рэальны факт, пацьверджаны візуальнай карцінкай, то бок, факт, зафіксаваны на відэастужцы. І гэта — галоўнае адрозьненьне тэлевізійнае прадукцыі ад падаванае ў іншых сродках масавай інфармацыі. Адначасна гэта й асноўная складанасьць прафэсіі тэлежурналіста, бо ў нашым выпадку галоўнае для выкладаньня навіны — карцінка. Тэкст, безумоўна, таксама дужа важны аспэкт у дзейнасьці тэлежурналіста, але красамоўны, арыгінальны, эксклюзіўны відэафакт найважны. Таму менавіта за здабытую карцінку тэлекампаніі плацяць вялікія грошы сваім рэпартэрам ці стрынгерам і, адпаведна, тэлегледачы — тэлекампаніям. Карцінка можа быць добрай ці кепскай, ваша задача — здабыццё як мага больш якаснай карцінкі.

Тэкст, які зачытваецца з экрану тэлевізара безь візуальнага пацьверджаньня, ня можа лічыцца паўнавартаснай тэлевізійнай навіной. Наяўнасьць своечасова здабытай і ўпершыню паказанай відэакарцінкі, належнай той ці іншай тэлекампаніі,— галоўная адрознасьць лепшых тэлекампаній ад ня надта пасьпяховых калег.

Паляваньне на патрэбную карцінку паўстае сэнсам стварэньня тэленавін. Найвышэйшай якасьцю здабытай навіны ёсьць магчымасьць абысьціся адно візуальнай карцінкай з натуральным гукавым суправаджэньнем, бяз тэкставага камэнтару. У гэтым разумэньні наяўнасьць у сеціве вяшчаньня тэлекампаніі праграмы навін, здабытых уласнымі журналістамі, падаваных бяз тэкставага суправаджэньня, — паказьнік прафэсійнай і фінансавай дасканаласьці тэлекампаніі. (Параўнайце Навіны БТ, НТВ і ВВС.)

Падчас відэаздымак сюжэту старайцеся не прапускаць красамоўных дэталяў, на першы погляд, ня надта дапасаваных да тэмы. Пазьней кожную такую дэталь можна будзе абыграць тэкстам, ад чаго ваш сюжэт толькі набудзе дадатковы шарм.

Здараецца, што журналісту даводзіцца працаваць відэаапэратарам. Гэткі бок дзейнасьці мае як свае плюсы, так і мінусы. Плюс — усё вырашае й за усё адказвае адзін журналіст, мінус — той самы. Як правіла, стрынгеры, якіх тэлекампаніі наймаюць для здымак у гарачых зонах, працуюць за цэлую выязную брыгаду. Затое й грошы атрымліваюць на аднаго.

У любым выпадку тэхналёгію здымак журналіст павінен ведаць ня горш за апэратара. Ёсьць клясыка жанру, якой варта трымацца.

Найлепш здымаць карцінку мантажна, каб на мантаж патрабавалася меней часу. Згадаем, як мы чытаем кнігу альбо газэту: зьлева направа й зьверху долу. А таму камэра мусіць быць добра замацавана на штатыве, моцна прыціснута да пляча альбо да сьцяны ці іншага апірышча — каб карцінка не дрыжала й не скакала.

Тое, што здымаеш, варта трымаць у цэнтры кадру альбо бліжэй да цэнтру.

Першы плян мусіць быць адрасны: гледачу трэба паказаць, дзе адбываецца падзея. Напрыклад, у часе вайсковага разгону дэманстрацыі апазыцыі паказвайце найперш Дом ураду — каб было відаць, што дзея адбываецца ў Менску, а не ў Баранавічах. Другім агульным плянам можа быць натоўп, што сабраўся на дэманстрацыю, альбо войскі, якім аддадзены загад аб сілавым разгоне. Далей трэба паказаць настрой адных і другіх, спыніўшыся на сярэднім пляне, каб у кадры разгортваліся нейкія дзеі (як расхінаюцца сьцягі ці як перагрупоўваюцца войскі). Буйнымі плянамі можна паказаць, што за людзі прыйшлі на дэманстрацыю й што за людзі зьбіраюцца іх разганяць, выхопліваючы дэталі — твары, вочы, сьціснутыя ў кулакі рукі, рыштунак войскаў, адзеньне, акуляры на твары настаўніка й вочы жаўнера, які празь нейкі час, мабыць, разаб’е гэтыя акуляры. Любую здымачную працу варта праводзіць зь некалькіх пунктаў, пажадана — з франтальнага й тыльнага бакоў; калі пашчасьціць, добра таксама пашукаць кропку, зь якой можна зьняць падзею зьверху.

Пільнуйцеся, каб плян вашага аб’екту ня быў абрэзаны зьверху ці ад зямлі.

Калі маецца статычны й дынамічны пляны, аддавайце перавагу дынаміцы ў кадры: вайсковыя аддзелы, што пачалі рухацца дзеля разгону, заўжды выглядаюць прывабней за тых, што стаяць, чакаючы загаду. Дэманстрант, які выкрыквае лёзунгі, больш прыдатны для карцінкі, чым той, што стаіць моўчкі.

Дужа раздражняе гледача бесьперапыннае блуканьне камэры па аб’екце здымкі або бясконцыя наезды й ад’езды трансфакатарам. Дзеля панарам варта, каб камэра рухалася плаўна, без рыўкоў. У пачатку й напрыканцы панарамы ці наездаў і ад’ездаў (зьмены буйнасьці) абавязковая фіксацыя карцінкі. Для гэтага трэба ў пачатку здымкі панарамы ці зьмены буйнасьці далічыць да дваццаці аднаго ці да дваццаці пяці, і ў канцы зрабіць тое ж самае. Каб запазьбегчы праблем недахопу карцінак, варта адзьняць дастатковую колькасьць статычных плянаў рознай буйнасьці: у пераліку — агульны плян, буйны плян, сярэдні плян, дэталёвы плян. Апроч таго, варта наздымаць так званых перабівак, розных дэталяў, якія, на першы погляд, наўпростага дачыненьня да падзей ня маюць: пазьней, пры падрыхтоўцы сюжэту, яны абавязкова будуць дарэчы. Калі вы ня ўпэўнены ў сваім апэратары, не саромцеся нагадаць яму пра клясычныя правілы відэаздымкі, пададзеныя вышэй.

Добра памятайце: карцінкі па часе мусіць быць крыху даўжэйшымі, чым спатрэбіцца для начыткі закадравага тэксту. Фатаграфія месца падзей альбо фатаграфія журналіста зь месца падзей, што часам накладаюцца на тэкст, замяняючы візульную жывую карцінку, сьведчаць пра невыкананьне заданьня, атрыманага рэпартэрам.

Яшчэ адно з асноўных правіл: карцінка без гукавога суправаджэньня лічыцца мёртвай (яна, вядома, можа быць выкарыстана ў сюжэце, але сьвятая задача журналіста даваць карцінку абавязкова з гукавым суправаджэньнем — натуральным шумам, ці, як гэта называецца на журналісцкім слэнгу,— “інтэршумам”, які пры нагодзе, у часе мантажу, можна зьмікшаваць альбо зусім выдаліць).

Грукат міліцэйскіх дубінак аб шчыты, крыкі зьбіваных дубінкамі, голас мэгафону, віскат тармазоў — гэта й ёсьць так званы інтэршум, што мусіць быць запісаны на магнітафон відэакамэры. Але, калі вы запісваеце інтэрвію, лепш, каб інтэршум быў зьлёгку прыглушаны, інакш гледачу будзе цяжка разабраць, што гаворыцца ў сынхроне.

Што ж тычыцца кампазыцыі, дык сачыце за тым, каб у буйным пляне з галоў людзей, якіх вы здымаеце, “не вырасталі” розныя незразумелыя рэчы (вазоны, разэткі й г.д.); каб аб’ект ня быў на пярэднім пляне заслонены; каб на заднім пляне не было чагосьці, што адцягвае ўвагу.

Здараецца, у якасьці карцінкі выступае сам журналіст, калі сюжэт робіцца з так званым “стэндапам” — журналіст у кадры прамаўляе нейкі падрыхтаваны для сюжэту тэкст. Зазвычай так робіцца перад уласна сюжэтам. У такім выпадку паглядзіце у люстэрка, як вы выглядаеце, альбо папрасіце калег зрабіць гэта дзеля вас. Недапушчальна выходзіць у эфір з касабока зашпіленымі гузікамі на пінжаку ці з плямінай на кашулі ад нядаўна выпітай кавы.

3. Мантаж

Работа над сюжэтам пачынаецца й заканчваецца мантажом. Калі выяжджаеце “на сюжэт”,— добра, каб у вас ужо меўся сцэнарны плян ці хаця б нейкі накід (калі не на паперы, дык у галаве): гэта ашчадзіць вам добры кавалак часу ў працы над сюжэтам і пакіне пры вас значную частку вашых нэрвовых клетак.

Сюжэт тэленавін — гэта не мастацкае кіно, сцэнар якога ўзгоднены й “зацэмэнтаваны”. У нашым выпадку дэталі сцэнарнага пляну можна мяняць у хадзе працы, мяняць аж да таго, што перайначыць яго цалкам, але толькі ў тым разе й тады, калі таго патрабуюць абставіны. Напрыклад, зьявіліся больш цікавыя ідэі ўвасабленьня таго, пра што трэба зьняць сюжэт, альбо памянялася сытуацыя вакол аб’екту здымак. (Кшталту: сустрэча адказных асоб з прычыны надвор’я перанесена з аднаго месца ў іншае, альбо перамовы двух бакоў замест плянаванага станоўчага выніку далі зусім адваротны.)

Перастаўляючы акцэнты праз рознае спалучэньне кадраў падчас мантажу, можна перакруціць сэнс падзей на процілеглы, таму перад журналістам стаяць пэўныя пытаньні прафэсійнае этыкі, а менавіта — не скажаць саміх падзей ды інфармацыі пра іх.

Сюжэт тэленавін мусіць данесьці да гледача рэальную карціну. Таму, зазвычай, ён робіцца з дапамогай жорсткага мантажу — інакш кажучы, простай склейкай плянаў. Выкарыстаньне спэцэфэктаў мусіць быць мінімальным, каб не закінуць гледачу падазрэньня адносна праўдзівасьці ўбачанага. У некаторых выпадках дапускаецца гэтак званая ўспышка (напрыклад, калі карцінка альбо запісаны сынхрон зьняты плянам адной буйнасьці й па часе зьнятага матэрыялу значна больш, чым можа быць скарыстана ў часе паказу рэпартажу).

Выкарыстаньне музыкі магчыма адно ў якасьці натуральнага гукавога суправаджэньня карцінкі.

Пры мантажы ўхваляецца скарыстаньне карцінкі з інтэршумам, без закадравага камэнтару — такім чынам падкрэсьліваецца рэальнасьць таго, што паказваецца. Калі матэрыял важны ці выклікае яркія эмоцыі, ён можа доўжыцца ад 2—3 да 10 сэкунд: потым глядач пачынае стамляцца й губляць увагу да сюжэту.

Мантажор — ключавая фігура ў стварэньні відэасюжэту. Клясны мантажор, які мае перад сабой сцэнарны плян, здольны зрабіць зь вельмі абмежаванага матэрыялу “цукерку” — нават без прысутнасьці журналіста. Але можа быць і наадварот, калі вы занадта надакучаеце мантажору. Гэта варта ўлічваць і пазьбягаць псаваньня адносін з калегамі, інакш праца ператворыцца ў катаргу. Але, паміж іншага, памятайце —кантраляваць вытворчасць сюжэту ёсьць вашым галоўным абавязкам.

Калі мантажор ня надта дасьведчаны, журналіст мусіць накіроўваць ягоную працу. Для гэтага абавязкова ведаць тэхнічныя характарыстыкі мантажу. Вось яны:

1) час тэлесюжэту вагаецца ад 10—15 сэкунд да 2—2,5 хвілін;

2) працягласьць статычнага пляну ў сюжэце навін вагаецца ад 3 да 8 сэкунд (у сярэднім — 5 сэк.);

3) поступ кадру за кадрам мусіць быць незаўважным і камфортным для гледача;

(Адна з асаблівасьцяў людзкога ўспрыманьня візуальнага шэрагу заключаецца ў тым, што мы лёгка, без напругі, успрымаем пераход з кадру ў кадр, калі яны ў дастатковай меры адрозьніваюцца адзін ад аднаго кампазыцыяй і, як сьлед, буйнасьцю. Розьніца ў буйнасьці мусіць быць даволі заўважнаю, але не да такой ступені рэзкай, каб глядач згубіў арыентацыю ў прасторы, пачаў узірацца ў экран, забыўшыся пра ўласна сюжэт, страціў адчуваньне, што на экране працягвае дзейнічаць адзін і той жа аб’ект. Калі ж мантаж адбываецца зь невялікай розьніцай плянаў па буйнасьці, у гледача ўзьнікае адчуваньне, нібыта нешта тарганулася на экране, але нічога новага ён ня ўбачыў.

Усяго існуе шэсьць разрадаў плянаў па буйнасьці (у парадку зьмяншэньня): дэталь, буйны плян, першы сярэдні плян, другі сярэдні плян, агульны плян, дальні плян. Агульная практыка кіно й тэлебачаньня паказала, што лепш за ўсё карыстацца мантажным пераходам па буйнасьці цераз плян (напрыклад: буйны, другі сярэдні, дальні, альбо ў зваротнай пасьлядоўнасьці).

Пры немагчымасьці трымацца такой пасьлядоўнасьці можна выкарыстоўваць кароткія (1—2 сэк.) пляны так званых перабівак — нейкіх дэталяў, якія не нясуць пэўнай сэнсавай нагрузкі, а выконваюць строга тэхнічна-мантажныя функцыі).

Далей:

4) пляны не павінны паўтарацца;

5) гарызантальныя й вертыкальныя панарамы мусяць быць абгрунтаваны, несьці пэўную сэнсавую нагрузку — інакш ад іх варта адмовіцца;

6) панарама мусіць пачынацца й заканчвацца фіксаваным статычным плянам;

7) калі выкарыстоўваецца панарама, то пры наступнай панараме, скарыстанай у гэтым жа сюжэце (а тым больш, — калі яна мантажуецца ўстык), рух камэры мусіць быць скіраваны ў супрацьлеглы бок;

8) тое ж самае з рухам унутры кадру, альбо з кірункам позірку аб’екту: калі ў кадры рух ці позірк аб’екту — зьлева направа, то ў наступным кадры ён мусіць ісьці справа налева;

9) тыя ж прынцыпы датычаць хуткасьці аб’екту ў кадры й сьвятла;

10) пры мантажы сюжэту навін варта пазьбягаць нестатычных, рваных плянаў, якія дрыжаць і калоцяцца ў кадры, напружваюць вока гледача, а таксама — плянаў зь нестабільнай рэзкасьцю (расфокус);

11) першы й апошні пляны мусяць быць асноўнымі.

Памятайце: пасьля заканчэньня мантажу вы ня ў стане паўплываць на сваю працу. Абавязкова прагледзьце скончаны варыянт сюжэту — калі ёсьць нейкія сумнеўныя, на ваш погляд, моманты, варта іх выправіць.

4. Тэкст

Нішто так не адцягвае увагі ад сюжэту, як кепская граматыка, стылёвыя памылкі й дэфэкты дыкцыі — праўда, апошняе можа дадаць вам папулярнасьці, ператварыцца ў вашу візытоўку, але толькі пры ўмове высокай якасьці вашай працы.

Калі журналіст памыляецца часта, гледачы перастаюць сачыць за тым, што гаворыцца, і пачынаюць адзначаць толькі наступныя памылкі ў тэксьце. Глядач у такім выпадку ўжо ня слухае навін, а толькі зважае на заганы іх падаваньня.

Складаньне тэксту для сюжэту навін мае свае асаблівасьці. Навіны для тэлевізіі пішуцца ня так, як артыкулы, і нават ня так, як навіны для іншых сродкаў масавай інфармацыі — напрыклад, для газэты ці радыё.

Першае правіла журналістаў тэленавін — заўжды памятайце, што ваша праца будзе ўбачана й пачута, але не прачытана. У гледача ёсьць толькі адна магчымасьць прагледзець сюжэт, праслухаць тэкст, і зразумець, пра што вядзецца гаворка, таму тэкст павінен быць абсалютна вывераным. Пішыце тэкст проста й немудрагеліста.

Тэлежурналіст мусіць унікаць скрайнасьцяў: ня варта размаўляць з гледачом, як зь дзіцем, але не патрэбна й ствараць тэксты, цяжкія для глядацкага разуменьня. Калі ёсьць магчымасьць выбраць паміж доўгім і кароткім словам, выбірайце кароткае. Старайцеся, каб у кожным сказе была адна думка. Пазьбягайце штампаў, якімі перанасычаны, прыкладам, навіны расейскіх каналаў, ужо ня кажучы пра БТ, і асабліва — пра “дзевачак” з СТВ.

Тэкст тэлесюжэту мусіць даць адказы на клясычныя пытаньні: Хто? Што? Калі? Дзе? Чаму? Якім чынам?

Калі глядач атрымаў на іх адказы, сюжэт мусіць быць скончаны. Эпілогі, падвядзеньне вынікаў, заключныя абагульненьні — прэрэгатыва іншых жанраў тэлевізіі.

Падчас здымак занатоўвайце цікавыя факты, ключавые словы, фразы (калі яны не трапілі ў гукавы запіс відэакамэры) — гэта дасьць магчымасьць збудаваць структуру сюжэту, а таксама аздобіць яго цікавымі дэталямі.

Перад тым, як сесьці складаць тэкст, важна прагледзець карцінку, выбраць патрэбныя пляны, падзяліць аркуш паперы на дзьве паловы (у левай занатоўваць меркаваныя пляны адзьнятай карцінкі, у правай — ваш закадравы тэкст і тыя сынхроны, што вы плянуеце выкарыстаць), пасьля набраць поўныя грудзі паветра й палічыць да дзесяці, за тым добра падумаць, выбраць слова пачатку і пачаць (такі парадак зэканоміць вам час дзеля далейшай працы — ня ўзьнікне патрэбы правак і ўдакладненьняў).

5. Тэлевізійны рэпартаж

Тэлевізійны рэпартаж — гэта разгорнуты расповед журналіста пра нейкую важную для грамадзтва падзею, адбытую напярэдадні, якая зацікавіла гледачоў настолькі, што спатрэбіўся час для зьбіраньня дадатковай інфармацыі.

У сфармаваным выглядзе тэлевізійны рэпартаж мае ўводзіны, уласна рэпартаж і, зазвычай, заключэньне.

Традыцыйна ўводзіны, прызначаныя праз называньне пэўных фактаў прывабіць людзей да прагляду й пазнаньня падрабязнасьцяў, у кадры чытае дыктар навіннага выпуску. Да таго ж, ува ўводзінах прамаўляецца імя рэпартэра, які, уласна, і падрыхтаваў матэрыял.

Рэпартаж складаецца з расповеду рэпартэра (стэндапам), закадравага тэксту з інтэршумам, закадравага тэксту зь нямой карцінкай, сынхронаў розных інтэрвію, якіх можа быць дастаткова шмат, архіўных зьвестак, статыстычных графікаў і г.д. Усе гэтыя элемэнты мантажуюцца ў адвольнай пасьлядоўнасьці, але, як правіла, пачынаецца й заканчваецца рэпартаж менавіта стэндапам.

Па эфірным часе рэпартаж дакладных рамак ня мае: ён можа працягвацца ад 50 сэк. да 10 хв. і болей — усё залежыць ад інтарэсу да тэмы, прафэсіяналізму журналіста й магчымасьцяў тэлекампаніі.

У ідэале рэпартаж мусіць будавацца, як абед у добрым рэстаране: уводзіны выконваюць ролю салаты дзеля абуджэньня апэтыту перад галоўнай стравай — рэпартажам, які мусіць утрымліваць розныя збалянсаваныя кампанэнты й адначасна наталяць голад. Заключэньне ёсьць дэсэртам, які ўвенчвае абед, дорачы здаваленьне.

Мантаж тэлевізійнага рэпартажу мала розьніцца ад мантажу сюжэту тэленавін, але маюцца ўсё ж і адрозныя дэталі. Найперш, пры мантажы рэпартажу дапускаецца большая працягласьць плянаў: каб даць гледачу напоўніцу адчуць драматызм пэўнае сытуацыі, альбо адкрыць магчымасьць уважліва азнаёміцца з паказьнікамі статыстыкі, ці прасачыць хаду думкі журналіста.

У рэпартажы больш выкарыстоўваецца буйных плянаў, падкрэсьліваюцца дэталі. У працы над рэпартажам большае значэньне набываюць і спэцэфэкты — такія, як наплывы, перагортваньне старонкі, зьмена пляну шляхам павароту карцінкі (асабліва, калі адбываецца пераход, напрыклад, з пляну статыстычнага графіка ці сынхрону на жывую карцінку з інтэршумам і г.д.)

У некаторых выпадках дапушчальна нават выкарыстаньне музычнага суправаджэньня.

Вельмі часта дзеля падрыхтоўкі рэпартажу скарыстоўваюць архіўныя кадры (карцінку, сынхроны, нават уласны тэкст журналіста, калі гэты рэпартаж ёсьць павяртальным да раней узьнятай тэмы).

Наагул рэпартаж магчыма скласьці й пераважна з архіўных здымак — гэта надае яму грунтоўнасьці, а заадно й важкасьці ў вачох гледачоў.

Але тэхнічны бок мантажу рэпартажу прынцыпова не адрозьніваецца ад мантажу навін ці нейкай іншай відэапрадукцыі. Правілы мантажу ёсьць фактычна ўнівэрсальнымі.

Напісаць сцэнарны плян рэпартажу складаней, чым сюжэту навін, таму што тут мы маем справу са значна большым аб’ёмам інфармацыі. Інфармацыя для рэпартажу часьцей за ўсё зьбіраецца з інтэрвію, якія рэпартэр наладжвае непасрэдна на здымачнай пляцоўцы ці бярэ па тэлефоне, альбо падрыхтаваў загадзя.

Стрыжань рэпартажу — чалавек. А таму заўсёды шукайце цікавых пэрсанажаў для свайго рэпартажу, шчырых на адчуваньні людзей.

Рэпартаж пра закрыцьцё заводу зацікавіць гледача, калі ён убачыць рабочага, які страціў працу. Ён зацікавіць гледача яшчэ болей, калі глядач заўважыць у гэтым рабочым рашучасьць бараніцца ад скарачэньня ўсімі сродкамі, альбо сьлязу адчаю (добра, калі гэткая карцінка будзе дапоўнена запісаным сынхронам). Рэпартажы пра нейкія прадметы, рэчы й праблемы зазвычай сухія, а таму іх ня надта цікава глядзець. Таму, калі вы хочаце распавесці пра нейкую праблему, усё роўна шукайце чалавека ці людзей, якіх яна закранае.

Вызначце для сябе галоўнае ў прапанаванай вам тэме рэпартажу, прагледзьце інтэрвію, што ў вас маюцца, выберыце кавалкі, якія вы хацелі б уставіць у рэпартаж, пасьля гэтага падумайце над падборам пад іх відэашэрагу, дапоўніце ўсё здабытае архіўнымі здымкамі — калі маеце. Цяпер можна й падступіцца да напісаньня рэпартажнага тэксту.

Падрыхтаваны тэкст праверце, і, калі прыкмеціце недастаткова дакладныя месцы, паспрабуйце знайсьці ім замену. У лепшым выпадку — калі тэкст не выклікае ў вас пытаньняў — бярыцеся за мантаж.

Перад тым, як аддаваць змантажаваны рэпартаж для эфірнага паказу, прагледзьце яго яшчэ раз.

6. Асаблівасьці працы над навінамі й рэпартажам

Укласьціся ў часавыя рамкі — галоўная задача журналіста ў працы з тэленавінамі. Тэрміны — пастаянны складнік жыцьця кожнага, хто працуе ў студыі навін. Спэцыяльнасьць патрабуе ўменьня рабіць усё ў межах пэўнага часу дастаткова спакойна, і прадуктыўна працаваць у стрэсавых сытуацыях. Інакш кажучы, калі вам здаецца, што спазьняецеся з працай, а калегі, на вашу думку, усё выконваюць дужа марудна, адыдзіцеся ў бок і выкажыце ў любой даступнай форме вашае нездаваленьне, зьвярнуўшыся, напрыклад, да струменьчыка вады з вадаправоднага крану. Ня варта выплёскваць нэгатыў на калег — наступным разам ахвярай чужой агрэсіі можаце аказацца вы, а такая акалічнасьць не дадае моцы.

Навіны робяцца да акрэсьленага часу, але плынь навін на гэтым не заканчваецца. Як толькі вы справіліся з адной тэмай,— пачынайце працаваць над наступнай, аднак перад гэтым некалькі хвілін паназірайце за нечым ў вакне, угледзьцеся ў рыбак акварыюму, нарэшце — зважце на ўласны абутак. Гэткім чынам, пастарайцеся падумаць пра нешта, ня зьвязанае з працай.

Навіны робяцца для людзей і пра людзей, а таму навучыцеся шанаваць людзей — інакш вам будзе нецікава тое, пра што яны распавядаюць, а бяз гэтага, зразумела, не атрымаецца сапраўды вартага прадукту.

Пастарайцеся ўспрымаць крытыку вашай працы спакойна. Журналіст тэленавін — грамадзкая спэцыяльнасьць, і будзе дастаткова ахвочых знайсьці ў вашай дзейнасьці памылкі. Дык адносьцеся да ўсялякіх парад канструктыўна: часам здараецца, што людзі, якія прагнуць зьняславіць вашу працу, падказваюць сапраўды каштоўныя ідэі. Трэба папросту навучыцца ставіцца да такіх выпадаў разумна, адасабляючы эмоцыі ад творчасьці — альбо гэтая праца не для вас.

Глядзіце на сьвет шырока расплюшчанымі вачыма. Бо тэлевізія — гэта назіраньне. Сачыце за падзеямі актыўна, чытайце прэсу, слухайце радыё, шукайце сюжэты ў Інтэрнэце, набудзьце мабільны тэлефон: апэратыўнасьць — ваш посьпех і вашы грошы. Паўсюль вы можаце натрапіць на прафэсійны дарунак. Але дарунак гэткі трэба напрацоўваць: заўважылі нешта цікавае,— сьмела бярыце на сябе адказнасьць. Не забывайцеся патэлефанаваць патэнцыйным крыніцам інфармацыі й параіцца з дасьведчанымі людзьмі. З часам, калі сумленна й творча падыходзіць да справы, самыя цікавыя навіны будуць знаходзіць вас самі: кожная ўдача мусіць быць напрацавана.

Пастарайцеся авалодаць сумежнымі прафэсіямі: ведаць відэакамэру, кіраваць аўтамабілем, быць дыпляматам і сьледчым адначасна. Вам патрэбна ня толькі пасьпець на месца здарэньня, але й разгаварыць людзей ці афіцыйных асоб, што там апынуліся. Апранайцеся залежна ад таго, у якіх абставінах вам трэба будзе працаваць. Ня варта апранаць смокінг, выпраўляючыся на здымку ў шахту ці на калгасныя палеткі: сьцяну, узьніклую між вамі й рабочымі, з прычыны вашага выгляду, цяжка будзе разбурыць. Адпаведна, ня варта, выяжджаючы на здымку высокай замежнай дэлегацыі, апранацца, як на працу ў зону баявых дзеяньняў.

Тэлевізійная журналістыка патрабуе зладжанай супольнай працы розных адмыслоўцаў. У ідэале каманда, што выяжджае на рэдакцыйнае заданьне, павінна складацца зь людзей, здольных падстрахаваць і дапаўняць адзін аднаго, дакладна ведаючы свае абавязкі. Калі апэратар, з прычыны сваёй непрафэсійнасьці альбо зь якой іншай, наздымае карцінак, цяжка выкарыстальных пры мантажы альбо не адпаведных тэме, — у лепшым выпадку, вас апярэдзяць канкурэнты, у горшым — ваш сюжэт ня пройдзе ў эфір. Журналіст мусіць знаходзіцца паблізу ад свайго апэратара, круціць галавой на 360 градусаў і падказваць цікавыя пляны, бо сам апэратар глядзіць у відэашукальнік і ня ў стане бачыць усё. Журналіст мусіць падказваць і папярэджваць апэратара пра магчымую небясьпеку ў зьвязку са здымкай. Журналіст мусіць быць у пастаянным кантакце з рэдакцыяй — як тое, вядома, дазваляюць абставіны,— каб арыентавацца ў агульнай сытуацыі. Здараецца так, што здымка, якой займаецца каманда, губляе актуальнасьць, і трэба тэрмінова мяняць месца дысьлякацыі для пасьпяховага выкананьня сваёй задачы. (Напрыклад, дэлегацыю суседняй дзяржавы чакалі ў Адміністрацыі прэзыдэнта, а яна апынулася на сустрэчы ў Радзе Міністраў.) Усё пералічанае набывае на парадак большае значэньне, калі праца адбываецца ў небясьпечных умовах.

Працуючы ў агрэсіўным асяродку, перадусім важна зразумець ступеню ягонае агрэсіўнасьці, каб неасьцярожна не справакаваць небясьпечнае сытуацыі.

Бясьпека журналіста ў канфліктных зонах — справа самога журналіста. Не рызыкуйце дарэмна й не змушайце іншых рызыкаваць за вас.

“Лепш кепская карцінка, лепш ніякай карцінкі, чым мёртвы журналіст”,— гэтыя словы належаць фотарэдактару маскоўскага бюро “Асашыэйтэд Прэс” Лю Хенг Шынгу, чалавеку, безумоўна, дасьведчанаму.

Вам патрэбна ня толькі здабыць матэрыял, але й прывезьці яго, куды прызначана.

Выпраўляючыся на падобныя заданьні, трэба атрымаць як мага болей інфармацыі пра тое, што будзеце здымаць (па магчымасьці,— з надзейных і пажадана — з нэўтральных крыніц).

Далей: патрэбна мець, дакладна ведаць і, як толькі мажліва, прытрымлівацца пляну вашых дзеяньняў. Сувязь, месца кантрольнага збору, страховачны варыянт мусяць быць асноўнымі складнікамі пляну.

Своечасовы розгалас у грамадзтве пра небясьпеку, пагражальную для журналіста, зазвычай выпраўляе сытуацыю.

У самых неспрыяльных умовах не панікуйце й старайцеся не падпасьці пад уладу эмоцый. Памятайце: у любой сытуацыі журналіст — асоба нэўтральная, вы — над падзеяй, і пра гэта вядома ня толькі вам.

У часе працы ў канфліктнай зоне карысна мець надзейнага, сьмелага й асьцярожнага калегу. Калі ёсьць магчымасьць, выбірайце ня самага спрытнага й моцнага, але самага спакойнага й разумнага — здатнага захоўваць раўнавагу й стрымаць, у пэўных варунках, вас.

Не адказвайце на крыўдныя й абразьлівыя выпады.

Пастарайцеся, каб вашае адзеньне й паводзіны не выглядалі сумнеўна ў вачох тых людзей, сярод якіх вы будзеце працаваць.

Калі патрапілі ў неадназначную сытуацыю, — не давайце перахапіць у сябе ініцыятыву. Але, пры гэтым, дапамагайце калегам з іншых СМІ — вам таксама дапамогуць.

Не губляйце пачуцьця гумару — гэтак прасьцей пазьбягаць складаных і небясьпечных здарэньняў: гумар ацэняць ня толькі вашы калегі.

Тэхніка ды іншы рыштунак перад паездкай у канфліктную зону маюць быць падрыхтаваны й правераны вельмі пільна.

Куды вас ні закінулі б журналісцкія шляхі,— заўсёды працуйце на стварэньне ўласнага архіву, бо ня дужа вялікі па часе сюжэт навін дае пэрспэктыву — па-за кадрам застаецца яшчэ шмат карыснага. А таму не выкідайце карцінкі зь цікавымі момантамі — яна вам абавязкова яшчэ паслугуе. Найлепей “сагнаць” такую нескарыстаную з тае ці іншае прычыны карцінку на асобную касэту, папярэдне расьпісаўшы, калі й дзе яна была зьнята. Ваш асабісты архіў, адрозна ад архіву тэлекампаніі, на якую вы працуеце, належыць толькі вам, і гэта — дадатковая крыніца прыбытку.

Таксама зьбірайце ўсё створанае ў часе працы — кожны ваш сюжэт мусіць быць сагнаны й расьпісаны на асобную касэту ці захаваны ў кампутары, калі маецца такая магчымасьць. Архіў вашай студыі — адна справа: ён можа быць, зь нейкай падставы, сапсаваны, зацёрты, скрадзены, ці наагул прапасьці. Да таго ж, вы можаце папросту перайсьці працаваць на іншую тэлекампанію, і болей ня мець доступу да матэрыялу, некалі наздыманага. Дарэчы, у працы тэлежурналіста вяртаньне да прадукцыі, выдадзенай у эфір калісьці раней, звычайная практыка, і перабраць свой архіў значна прасьцей ды таньней, чым залежаць ад архіву студыйнага, альбо наноў здымаць ужо здабытае й створанае.

Літаратура

1. Навіны на ТV. Вікторыя Маккалах Кэрал. Выдавецтва “МІР”.

2. Малафарматная тэлевізійная вытворчасьць. ІНТЭРНЬЮЗ. Выдавецтва “АЛЬБУР”.

3. Мантаж. Частка 1. Сакалоў А.Г. Выдавецтва “625”.

4. Мантаж. Частка 2. Сакалоў А.Г. Выдавецтва “625”.

5. Журналісцкае даьследаваньне. Агенцыя журналісцкіх досьледаў А.Канстанцінава. Выдавецтва “Выдавецкі дом “НЕВА”, Выдавецтва “ОЛМА-ПРЭС”.

6. Я здымаю вайну. Раманаў Ю. Выдавецтва “Правы чалавека”.

7. Дзесяць запаведзяў журналістыкі. Фігтэліўс Э. Выдавецтва “Utbildningsradion”.

Алесь АНЦІПЕНКА. Журналісцкая этыка

Плян:

1. Агульная і прафэсійныя этыкі

2. Свабода выказваньня і свабода прэсы

3. Прынцыпы журналісцкай этыкі

Нагадаю, што слова “этыка” мае грэцкае паходжаньне і літаральна азначае “характар”, “звычка”. Як навуковая дысцыпліна, якую часам называюць маральнай філязофіяй, этыка вывучае прынцыпы чалавечых паводзінаў і найчасьцей выкладае іх (гэтыя прынцыпы) у прадпісальнай форме. Прадпісальнасьць этычных прынцыпаў азначае, што яны маюць абавязковы характар і іх неабходна датрымоўвацца ў тых выпадках, калі вы ў сваіх паводзінах кіруецеся да нейкай вельмі істотнай для вас мэты. Гэтая мэта можа быць зьвязаная з запытаньнем пра сэнс вашага жыцьця альбо з вашай прафэсійнай дзейнасьцю, зразуметай, аднак, ня толькі прагматычна. Гаворка йдзе тут пра шырэйшы кантэкст, у якім істотнымі робяцца такія рэчы, як самаацэнка, ацэнка вас як прафэсіянала з боку іншых людзей, пачуцьцё задавальненьня-незадавальненьня, а таксама розныя матывацыі на карысьць таго ці іншага выбару, у сытуацыі якога вы знаходзіцеся.

Прадпісальнасьць этычных нормаў і прынцыпаў зусім не азначае, што яны ёсьць чымсьці вонкавым ці навязаным нам нейкімі зьнешнімі сіламі (грамадзтвам, уладай, лідэрам і да т.п.).

Якраз наадварот, прадпісальнасьць этычных нормаў вынікае з таго, што яны — частка нашага “я”, што яны насамрэч уштукаваныя ў асобу чалавека. З другога боку, этычныя нормы як бы існуюць у аб’ектываваным выглядзе. Гэта выяўляецца тады, калі мы, ведаючы пра тыя ці іншыя этычныя правілы, не выконваем альбо нават парушаем іх. На гэтым, дарэчы, палягае адрозьненьне этычных прынцыпаў ад юрыдычных законаў: этычная сытуацыя — гэта такая сытуацыя, якая базуецца не на прымусе, а на свабодзе індывідуальнага выбару кожнага канкрэтнага чалавека. Практычна гэта азначае, што ніводнага чалавека немагчыма прымусіць быць маральным, гэтак жа сама як немагчыма прымусіць яго быць шчасьлівым альбо свабодным; маральным ці свабодным чалавек можа быць толькі сам, г.зн. са свайго ўласнага і нязмушанага выбару. І ў той жа час не ўсялякі свабодны выбар зьяўляецца маральным, а свабода па-за межамі маральных прынцыпаў ужо не зьяўляецца свабодай (тут мы якраз маем справу з парадаксальнасьцю свабоды і свабоды выбару). Гэтая думка нам яшчэ прынадзіцца, калі мы будзем гаварыць пра свабоду выказваньня і свабоду прэсы, а таму будзем памятаць надалей пра парадаксальнасьць фэномэна свабоды.

Пакуль жа коратка спынімся на асноўных этычных ідэях, якія паўсталі ў гісторыі этыкі і якія праілюструюць нам адрозьненьні, што існуюць паміж агульнай і прафэсійнай этыкамі.

Што ёсьць найвялікшае дабро для чалавека, альбо ў чым сэнс чалавечага жыцьця, — гэта галоўнае запытаньне, якое ляжыць у аснове ўсіх агульных сыстэмаў этыкі. Адносна гэтага запытаньня не існуе адзінага адказу.

Адно з найбольш раньніх вызначэньняў дабра належыць філязофіі геданізму. Паводле гэтай філязофіі, найвышэйшым дабром для чалавека зьўляецца задавальненьне. Гаворка ідзе тут, аднак, зусім не пра фізычныя задавальненьні. Праблема, якую высоўвалі геданісты, палягала ў наступным: якое задавальненьне зьўляецца найбольш трывалым, інтэнсіўным і працяглым? А сутнасьць праблемы вызначалася калізіяй паміж фізычнымі і інтэлектуальнымі задавальненьнямі. Якім ці якому з задавальненьняў аддаць перавагу і чаму? Якое з задавальненьняў найлепш адпавядае прыродзе чалавека? На якія з задавальненьняў патраціць жыцьцё, і наагул, ці варта траціць жыцьцё дзеля задавальненьняў? Вось у чым сутнасьць праблемы.

Гэтую калізію вядомы грэцкі філёзаф Сакрат вырашаў на карысьць інтэлекту. Найвялікшым дабром для чалавека, сьцьвярджаў Сакрат, ёсьць веда. Чаму веда?

Паводле Сакрата, чалавек ёсьць чалавекам тады, калі выпытвае, пазнае і спасьцігае самога сябе дзеля ўдасканаленьня ўласнае душы. Веданьне маральных цнотаў ці дабротаў ёсьць веданьнем таго, што патрэбна чалавеку й ягонай душы. І, наадварот, калі чалавек ня мае веды самога сябе, ён як бы знаходзіцца ў стане непрытомнасьці, сьпіць, паводле Сакрата. А таму як харобраму вою не выпадае ўцякаць з поля бітвы (гэта будзе найвялікшай ганьбай для яго), гэтак і філёзафу не выпадае адмовіцца ад выпытваньня самога сябе і іншых дзеля абуджэньня да жыцьця.

“Я толькі тое і раблю, — кажа Сакрат, — што хаджу і пераконваю кожнага з вас, маладога і старога, клапаціцца перадусім не пра целы ці грошы, а пра душу… А таму я і магу вам сказаць, афіняне: паслухаеце вы Аніта ці не, адпусьціце мяне ці не, рабіць інакш, чым раблю, я ня буду, нават тады, калі мне прыйшлося б паміраць шмат разоў”.

Адсюль, відавочна, вынікае, што, каб спраўдзіць пакліканьне (пакліканьне самаспазнаньня), жыцьцё цела ня вартае жывой і відушчай душы.

Гэткім чынам, паводле Сакрата, веда — найвялікшае дабро для чалавека, і менавіта таму, што яна (веда) абуджае да жыцьця, якое на шматкроць большае за жыцьцё цела.

Вучэньне Сакрата спрычынілася да ўзьнікненьня ў Старажытнай Грэцыі чатырох філязофскіх школаў:кінікаў, кірэнаікаў, школы Эўкліда з Мегары і плятанізму.

Кінікі сьцьвярджалі, што найвышэйшым дабром для чалавека ёсьць самакантроль, самавалоданьне як спосаб удасканаленьня чалавечай душы.

Кірэнаікі вышэйшым дабром лічылі задавальненьне, але такое задавальненьне, якое не падпарадкоўвае сабе чалавека, задавальненьне, ад якога чалавек ня робіцца залежным. Гэта значыць, што ўсе задавальненьні адносна добрыя, калі чалавек кантралюе самога сябе.

Эўклід меркаваў, што найвышэйшым дабром можа быць і мудрасьць, і Бог, і розум, галоўнае, што гэтае дабро адкрываецца чалавеку, калі ён датрымоўваецца лёгікі альбо рацыянальнага разважаньня. І важна, каб чалавек ва ўсім не губляў здольнасьці развагі.

Больш дэталізаванае ўяўленьне пра найвышэйшае дабро для чалавека падае вучань Сакрата Плятон. Паводле Плятона, душа чалавека складаецца з трох элементаў: інтэлекту, волі і эмоцыяў. Для кожнага з гэтых элементаў ёсьць свая дабрадаць: для інтэлекту — гэта мудрасьць альбо веда, для волі — сьмеласьць, харобрасьць і рашучасьць, для эмоцыяў — стрыманасьць і самакантроль.

Калі кожная з гэтых частак душы выконвае сваю функцыю, тады нараджаецца справядлівасьць — найвышэйшае дабро для чалавека, паводле Плятона.

Вучань Плятона Арыстоцель пастулюе ў якасьці найвышэйшага іншае дабро. Гэта — шчасьце. Шчасьце, паводле Арыстоцеля, вынікае з рэалізацыі чалавечага патэнцыялу, г.зн. усіх ягоных здольнасьцяў: інтэлекту, волі і эмоцыяў. Галоўнае пры гэтым не ўваходзіць у скрайнасьці і датрымоўвацца залатой сярэдзіны. Няцяжка заўважыць, што ідэі Арыстоцеля блізкія да ідэяў Плятона, а таксама да ідэяў геданістаў і кірэнаікаў. Шчасьце — гэта трывалае задавальненьне, якое асягаецца праз самакантроль і разьвіцьцё ўсіх прыроджаных здольнасьцяў чалавека. Здабываньню шчасьця і варта, паводле Арыстоцеля, прысьвяціць сваё жыцьцё.

Сапраўднай рэвалюцыяй у этыцы сталася хрысьціянскае вучэньне. Як вынікае з гэтага вучэньня, усе прапанаваныя старажытнымі філёзафамі сродкі асягненьня найвышэйшага дабра недастатковыя. Праблема хаваецца ўнутры чалавека. Гэта значыць, што чалавек, паводле хрысьціянскага вучэньня, нараджаецца недасканалым: на ім ляжыць першародны грэх ягоных продкаў. З прычыны недасканаласьці (грахоўнасьці) свае прыроды, а таксама недастатковасьці ўсіх тых сродкаў, якія ён мае, сапраўднае і найвышэйшае дабро для чалавека не можа быць ім асягнутае самастойна. Адных толькі высілкаў дзеля таго, каб здабыць, да прыкладу, шчасьце, мала.

Інтэлект чалавека недастаткова магутны, каб яму адкрылася ўся поўніца веды (дарэчы, пра гэта гаварыў яшчэ Сакрат), ягоная воля недастаткова непахісная (сам па сабе чалавек вельмі слабая істота), а эмоцыі могуць быць цалкам яму непадкантрольныя. Спакуса — гэта якраз і ёсьць прыклад некантраляванай эмоцыі і жаданьня, якія чалавек, абапіраючыся адно на ўласныя сілы, утаймаваць няздольны.

Для збаўленьня да ўласных высілкаў волі і спазнаньня трэба яшчэ дадаць саме галоўнае, а менавіта — веру ў Бога, без якога і без якой чалавек прынцыпова несвабодны, прынцыпова недасканалы і прынцыпова няпоўны. Гэткім чынам, дасканаласьці і свабоды, а насамрэч выбаўленьня ад сваёй недасканаласьці і нямогласьці чалавек можа дасягнуць толькі пры дапамозе ўсемагутнага і дасканалага Бога.

Хоць і спрошчана, але веру ў Бога можна вызначыць як найвялікшую прагу ісьціны, свабоды, сьвятла і дасканаласьці. Ісьціна, дасканаласьць, свабода і сьвятло — гэта ёсьць некаторыя з вызначэньняў Бога, якія вы якраз і можаце знайсьці ў Сьвятым Пісаньні. Тут яшчэ раз вернемся да пазначанага намі вышэй парадоксу свабоды. Свабода якраз і палягае ў тым, каб падпарадкоўвацца ісьціне і сьвятлу, г.зн.падпарадкоўвацца Найвышэйшаму.

Хрысьціянства фармулюе таксама і новую візію чалавека. Яно падзяляе прыроду чалавека на дзьве часткі: на вышэйшую, нябесную альбо Боскую (чалавек створаны на ўзор і падабенства Божае), і на ніжэйшую, альбо зямную, уласна чалавечую, тую частку, дзе пануюць жарсьці, эгаістычныя пачуцьці, інстынкты, страх і сьмерць.

Яшчэ адзін найістотны элемент хрысьціянскага вучэньня — гэта панятак адказнасьці, якога не было ў ніводнай з папярэдніх этычных дактрынаў. Чалавек адказны перад самім сабой, г.зн., што ён адказны перадусім за свае ўчынкі, да таго ж ён адказны і перад іншымі людзьмі. А вынікае адказнасьць чалавека якраз з таго, што ён мае вышэйшую прыроду. Гэта вышэйшая прырода хаваецца ў тым, што мы зазвычай называем душой.

І калі мы ў сваіх паводзінах адхіляемся ад сваёй вышэйшай прыроды, г.зн. ад праўды, сьвятла, тады і паўстае сытуацыя маральнай адказнасьці, а самым істотным патрабаваньнем адказнасьці зьяўляецца тое, што чалавек ня мусіць адмаўляцца ні ад свае волі, ні ад свабоды выбару.

З адказнасьцю чалавека зьвязаная і ягоная унікальнасьць і індывідуальнасьць. Вы і толькі вы ёсьць цэнтрам любога вашага ўчынку, думкі, памкненьня, жаданьня і пачуцьця. Па-за вамі ёсьць толькі іншыя людзі, і па-за вамі вас няма. Вы ёсьць толькі там, дзе вы ёсьць. А унікальвае ў вас ёсьць тое, што любы іншы чалавек у прынцыпе ня здольны і ня можа зрэалізаваць. Напрыклад, унікальным у кожным чалавеку зьяўляецца яго здольнасьць мысьленьня. Я і ніхто іншы, акрамя вас, ня здольны і ня можа за вас мысьліць, а таксама дзейнічаць, адчуваць, любіць за вас, дыхаць і г.д.

Гэткім чынам, хрысьціянства сьцьвярджае найвялікшую і найвышэйшую рэальнасьць і каштоўнасьць чалавека праз ягоную індывідуальнасьць і адказнасьць перад самім сабой, Богам і іншымі людзьмі.

Завершым наш кароткі агляд некаторых агульных этычных сыстэмаў выкладам галоўнай этычнай ідэі нямецкага філёзафа Імануіла Канта. Важна гэта зрабіць таму, што Кант дапоўніў разуменьне сутнасьці маралі і адказнасьці, сьцьвердзіўшы, што чалавек нясе адказнасьць ня толькі за свае ўчынкі, і што ня толькі ягоныя ўчынкі, але і матывацыі да ўчынкаў падлягаюць маральнай ацэнцы.

Кант небеспадстаўна лічыў, што наступствы чалавечых паводзінаў і дзеяньняў далёка не заўсёды прадказальныя і далёка не заўсёды залежаць ад волі чалавека і ягонага плянаваньня. А значыць, сьцьвярджаў Кант, пра маральнасьць учынкаў трэба меркаваць не па наступствах дзеяньняў, а па іх матывах, па тым, якую інтэнцыю меў чалавек, калі ён плянаваў нейкае дзеяньне. І таму, каб нейкае дзеяньне ў дачыненьні да іншых людзей было маральным, неабходна кіравацца наступным: заўсёды разглядай усіх людзей як “канцовую мэту і ніколі як сродак”. Гэта надзвычай важны прынцып, які карэлюецца з хрысьціянскім сьцьверджаньнем пра найвялікшую і найвышэйшую рэальнасьць і індывідуальную каштоўнасьць чалавека.

А галоўным маральным прынцыпам Кант лічыў прынцып унівэрсальнага дзеяньня і ўчынку. Ён пісаў: “Дзейнічай так, каб прынцып, на якім ты базуеш сваё дзеяньне, стаўся праз тваю волю унівэрсальным прынцыпам прыроды”. Відавочна, што такім прынцыпам ня можа быць ані прынцып эгаістычнага дзеяньня, ані асабістай выгоды коштам іншых людзей, ані прыватнае задавальненьне. Свой прынцып Кант называў катэгарычным імпэратывам, падкрэсьліваючы ягоную дапасавальнасьць вышэйшай прыродзе чалавека.

Ідэі і прынцыпы, пра якія мы казалі, складаюць асноўны корпус ідэяў агульнай этыкі. Акрамя агульнай этыкі існуюць таксама і сыстэмы прыкладной і прафэсійнай этыкі. (Прафэсійныя этыкі можна разглядаць як спэцыфічныя віды прыкладной этыкі.)

Найбольш распрацаванай прыкладной этыкай на сёньня зьяўляецца экалягічная этыка, а найбольш вядомымі відамі прафэсійнай этыкі — мэдычная, журналісцкая і пэдагагічная этыкі.

Мэдычная этыка трактуе праблемы, зьвязаныя з стаўленьнем да хворых людзей і іхным лячэньнем. Існуюць розныя кодэксы мэдычнай этыкі, а найбольш старажытным зь іх зьяўляецца вядомая “Клятва Гіпакрата”. Асноўны прынцып Гіпакратавай этыкі — “не зашкодзь”.

Трэба адзначыць, што практычна ўсе прынцыпы прыкладной і прафэсійнай этык зьяўляюцца трансфармацыямі якіх-небудзь больш шырокіх прынцыпаў агульнай этыкі альбо базуюцца на іх. Асноўны прынцып Гіпакратавай этыкі, да прыкладу, вынікае з вядомага ў старажытныя часы прынцыпу: “Стаўся да іншых так, як ты хацеў бы, каб іншыя ставіліся да цябе”. Натуральна, што ніхто з нас ня хоча сам сабе зашкодзіць, а таму не наносіць шкоды іншым людзям — гэта агульнаэтычная норма, ад невыкананьня якой урачом можа залежыць жыцьцё ці здароўе пацыента.

Розьніца, якая існуе паміж агульнай і прыкладнымі этыкамі, палягае на тым, што агульная этыка зьвяртае ўвагу чалавека перадусім на яго самога, на ягоныя ўласныя праблемы, апэлюе да ягонай уласнай душы і толькі потым — на існаваньне іншых людзей. Інакш кажучы, праблемы агульнай этыкі — гэта праблемы, што разгортваюцца ўнутры чалавека праз ягоны ўнутраны дыялёг з самім сабой. Праблемы прафэсійнай этыкі — гэта пераважна тыя праблемы, што паўстаюць у стасунках з іншымі людзьмі альбо ў стасунках з грамадзтвам, уладай ці калегамі.

Натуральна, што прафэсійныя этыкі трактуюць таксама і праблемы стаўленьня прафэсіянала да самога сябе, да той дзейнасьці, якой ён займаецца, яе сутнасьці і вышэйшай мэты, але вынікаюць гэтыя праблемы менавіта з стасункаў з іншымі людзьмі. І наадварот, у тых прафэсіях, дзе кантакты і камунікацыя з людзьмі неінтэнсіўныя, не настолькі важныя, як, да прыкладу, у прафэсіі журналіста, этычныя праблемы зьяўляюцца маргінальнымі. А таму наўрад ці калі будзе створаны спэцыяльны этычны кодэкс для, скажам, кампутарнага праграміста ці рабочага, які працуе на канвэеры.

Пасьля гэтых кароткіх уводзінаў пяройдзем цяпер да ўласна журналісцкай этыкі.

Як і розныя сыстэмы агульнай этыкі, прафэсійная этыка журналіста будуецца зыходзячы з вызначэньня галоўнага прынцыпу. Такім прынцыпам, ці найвышэйшым дабром, калі пакарыстацца традыцыйнай тэрміналёгіяй, зьяўляецца свабода выказваньня і свабода прэсы. На чым палягае важнасьць гэтага прынцыпу, і чаму менавіта гэты прынцып пакладзены ў аснову журналісцкай этыкі?

Як вядома, адной з найгалоўнейшых каштоўнасьцяў дэмакратычнага грамадзтва зьяўляецца свабода. Ёсьць чатыры асноўныя свабоды, якія складаюць падмурак любога дэмакратычнага грамадзтва. Гэтасвабода веравызнаньня, свабода выказваньня, свабода ад страху і свабода ад нэндзы. Першыя дзьве свабоды часам называюць свабодай для. Сэнс свабоды для ў тым, што такія свабоды гарантуюць чалавеку вольнае разьвіцьцё ўсіх ягоных духовых і інтэлектуальных здольнасьцяў. Сэнс свабоды адпалягае ў забесьпячэньні годнага сацыяльнага і эканамічнага жыцьця чалавека. Гэтыя свабоды ўтрымліваюць у сабе гарантыі недатыкальнасьці чалавечае асобы, найвышэйшай каштоўнасьці ягонага жыцьця, а таксама недатыкальнасьці жытла і маёмасьці.

Відавочна, што свабода выказваньня супадае з сутнасьцю журналісцкай дзейнасьці і трансфармуецца ў свабоду прэсы. Свабода прэсы ў дадзеным выпадку азначае забесьпячэньне права выказваньня кожнаму грамадзяніну і розным сацыяльным групам, а таксама іх права на бесперашкоднае атрыманьне любой інфармацыі, якая тычыцца сацыяльнага жыцьця, дзейнасьці дзяржаўных і недзяржаўных арганізацыяў, палітычных партыяў і ўрадавых структураў.

У адной са сваіх лекцыяў па “Тэорыі камунікацыі і мэдыяў” я вам казаў пра тое, што адсутнасьць інфармацыі альбо немажлівасьць шырокага доступу да яе ў канцовым выпадку прыводзяць да крызы грамадзтва. Інфармацыя ёсьць найважнейшым падставовым элементам прыняцьця адэкватных рашэньняў як на індывідуальным, гэтак і на калектыўным узроўні. А таму, калі інфармацыя адсутнічае альбо зьяўляецца скажонай, гэта стварае сытуацыю, калі прымаюцца дзясяткі, сотні і тысячы неадэкватных рашэньняў. Вынікам мноства неадэкватных рашэньняў заўсёды ёсьць сытуацыя палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай крызы.

У грамадзтве, у якім парушаецца свабода прэсы, як правіла, парушаюцца і ўсе астатнія правы.Прыкладаў гэтага незлічонае мноства. Найбліжэйшы да нас — гэта сытуацыя ў нашай краіне. Сёньняшняе гвалтоўнае парушэньне правоў чалавека ў Беларусі пачалася даўно і, здавалася б, пачыналася бяскрыўдна — з захопу цяперашняй уладай парлямэнцкай газэты “Народная газета”.

Гэткім чынам, зусім невыпадкова свабода выказваньня, альбо свабода прэсы, зьяўляецца найвышэйшым прынцыпам журналісцкай этыкі.

Можна заўважыць, што гэты прынцып добра суадносіцца з некаторымі агульнаэтычнымі ідэямі, якія мы выкладалі вышэй. Перадусім узгадаем Сакрата. Найвышэйшым дабром Сакрат лічыў веду. Інфармацыя — гэта найгалоўнейшы элемент веды. Якім чынам Сакрат здабываў веду? Распытваючы розных людзей і ставячы іхныя сьцьверджаньні пад сумнеў. Ці не нагадвае гэта вам працу журналіста, які бярэ інтэрвію з тым, каб высьветліць пазыцыю таго ці іншага чалавека адносна нейкай важнай праблемы ці сытуацыі?

За што пакаралі сьмерцю Сакрата? За тое, што сваімі пытаньнямі ён часам ставіў сваіх вядомых суразмоўцаў у тупік і тым самым вельмі “шкодзіў” рэпутацыі тых людзей, якія, як ім падавалася, усё і пра ўсё ведалі. А суразмоўцамі Сакрата даволі часта былі вядомыя людзі, якія мелі вялікую ўладу.

Сакрату маглі б дараваць жыцьцё, калі б ён сыйшоў з Афінаў альбо адмовіўся ад сваіх запытаньняў. Але ён гэтага не зрабіў. Адказ Сакрата вам вядомы: “Рабіць інакш, чым раблю, я ня буду, нават тады, калі мне прыйшлося б паміраць шмат разоў”. Дарэчы будзе адзначыць, што Сакрат жыў у той час, які гісторыкі называюць пэрыядам канца афінскай дэмакратыі. А спрабаваў ён абудзіць да жыцьцягрэцкае грамадзтва, у якім ужо пачыналіся працэсы распаду.

Вернемся аднак яшчэ раз да пазначанага вышэй парадоксу свабоды. Быць свабодным — значыць падпарадкоўваць свае дзеяньні найвышэйшаму ці найвышэйшай прыродзе чалавека. Гэтым найвышэйшым натуральна ня можа быць ні ўлада, ні сіла, ні карпаратыўныя інтарэсы, ні мае ўласныя эгаістычныя памкненьні. Найвышэйшае, узгадаем тут Канта, ёсьць рэч унівэрсальная. Свабода выказваньня як раз і ёсьць рэч унівэрсальная. Гэта відавочна, калі ўжыць аргумэнт ад супрацьлеглага: няма ніводнага чалавека, які б быў за тое, каб ягонае права выказваньня нехта абмяжоўваў. Затое, праўда, заўсёды знаходзяцца людзі, якія жадалі б абмяжоўваць права выказваньня іншых людзей.

Другой парадаксальнай характарыстыкай свабоды зьяўляецца тое, што яна не існуе без адказнасьці. Нагадаю пададзеную вышэй трактоўку адказнасьці. Быць адказным азначае: а) не адмаўляцца ад свае ўласнае волі, свабоды выбару ці, калі заўгодна, ад свае індывідуальнасьці; б) датрымоўвацца патрабаваньняў найвышэйшага. У полі адказнасьці патрабаваньні найвышэйшага для мяне і іншага фактычна цалкам супадаюць. Я не хачу, каб нехта чыніў нада мной гвалт, гэтага ж ня хоча і кожны іншы чалавек. Я не хачу, каб у мяне нешта скралі. Чалавек, які крадзе, дарэчы, таксама ня хоча, каб у яго нешта скралі. Гвалтаўнік заўсёды хоча, каб у дачыненьні да яго іншыя людзі паводзіліся маральна. Нарэшце, чалавек, які просіць спагады, апэлюе менавіта да маральнай, найвышэйшай прыроды чалавека.

Як жа канкрэтна зрэалізоўваецца ў дэмакратычных грамадзтвах свабода выказваньня і свабода прэсы? Спосабаў іх рэалізацыі некалькі. Перадусім гэта прававыя гарантыі, якія вынікаюць з прагалошанага канстытуцыямі дэмакратычных краінаў права свабоды выказваньня і свабоды прэсы. Гэтае права мае забараняльны характар. Да прыкладу, Біл аб правах амэрыканскай канстытуцыі забараняе любому ўраду ЗША абмяжоўваць у якой бы там ні было форме права на свабоднае выказваньне грамадзянаў і ажыцьцяўленьне свабоды прэсы. Гэтае права гарантуецца судовай сыстэмай, а ягонае парушэньне вядзе да крымінальнай і іншых відаў адказнасьці. Як і якія прававыя нормы забесьпячэньня свабоды слова і прэсы дзейнічаюць у розных краінах, вы ўжо ведаеце з лекцыяў па заканадаўству аб СМІ.

Практычным механізмам ажыцьцяўленьня свабоды слова і прэсы зьяўляецца таксама функцыянаваньне разнастайных СМІ. (Калі ў грамадзтве не існуе шырокай разнастайнасьці СМІ, свабоду слова забясьпечыць цяжка альбо ўвогуле немагчыма.)

Як вядома, людзі не зьяўляюцца падобнымі адзін на аднаго па сваіх поглядах, інтарэсах і перакананьнях. У дэмакратычных грамадзтвах, да таго ж, існуе вялікае мноства разнастайных сацыяльных групаў і груповак, погляды і інтарэсы якіх не супадаюць. Права на свабоду слова гэтых розных асобаў, групаў і груповак якраз і забясьпечваецца праз існаваньне шырокага спэктру сродкаў інфармацыі, якія рэпрэзэнтуюць грамадзкую апінію практычна ўва ўсіх яе сэгмэнтах. На пасіўным узроўні свабода выказваньня забясьпечваецца праз свабодны выбар на інфармацыйным рынку тых выданьняў альбо радыё- і ТВ-каналаў, якія найбліжэй адлюстроўваюць вашыя погляды, меркаваньні і ацэнкі. Урэшце, любая сацыяльная групоўка ці асоба бесперашкодна — менавіта бесперашкодна — можа стварыць любы сродак інфармацыі дзеля выяўленьня сваіх поглядаў і перакананьняў. І гэта адбываецца менавіта так, бо свабода прэсы ёсьць насамрэч неад’емнай часткай свабоды асобы. Як казаў яшчэ ў 1786 годзе Томас Джэфэрсан, бацька амэрыканскай Дэклярацыі аб незалежнасьці: “Наша свабода залежыць ад свабоды прэсы, і яе немажліва абмежаваць, каб не згубіць цалкам”.

Нарэшце, свабода прэсы забясьпечваецца таксама і праз свабоду журналісцкай дзейнасьці, якая ў дэмакратычных грамадзтвах прызнаецца сацыяльна значнай, а журналістам гарантуецца права на бесперашкоднае атрыманьне інфармацыі.

У гэтым шэрагу канкрэтных мэханізмаў забесьпячэньня свабоды слова ў дэмакратычных грамадзтвахжурналісцкая этыка зьяўляецца ўнутраным альбо прафэсійным мэханізмам асягненьня свабоды слова. Яна рэгулюе журналісцкую дзейнасьць такім чынам, каб вынікам гэтай дзейнасьці была аб’ектыўная, г.зн. праўдзівая, усебаковая і поўная інфармацыя. Відавочна, што ўсе пералічаныя азначэньні інфармацыі маюць непасрэднае дачыненьне да свабоды слова. Свабода слова немажлівая, калі інфармацыя не аб’ектыўная, не праўдзівая, не ўсебаковая і ня поўная.

Мінімальным патрабаваньнем аб’ектыўнасьці інфармацыі зьяўляецца яе неілжывасьць. А таму адзін з прынцыпаў журналісцкай этыкі прагалошвае: “Публікацыя ілжывай інфармацыі недапушчальная”. У асабова-прадпісальнай форме гэты самы прынцып будзе гучаць так: “Не публікуй ілжывай інфармацыі”.

Чаму публікацыя ілжывай інфармацыі недапушчальная, і якім чынам яна супярэчыць свабодзе слова?

Перадусім ілжывая інфармацыя можа зашкодзіць канкрэтнай асобе. Калі гэтая інфармацыя тычыцца якой-небудзь кампаніі, ці арганізацыі, ці партыі, яна негатыўна паўплывае на іхны імідж альбо рэнамэ. Не зашкодзь, як вядома, — гэта ня толькі прынцып Гіпакратавай клятвы, але і частка агульнага этычнага прынцыпу. Да таго ж трэба мець на ўвазе, што растыражаваная ілжывая інфармацыя можа стацца падставай для прыняцьця неадэкватных рашэньняў; у крызысных сытуацыях яна можа лёгка разбурыць атмасфэру даверу і прывесьці да ўзьнікненьня канфліктных сытуацыяў. Нарэшце, ілжывая інфармацыя шкодзіць і самому выданьню, якое яе распаўсюджвае. Яна падрывае давер чытача да гэтага выданьня.

Ілжывая інфармацыя, аднак, можа цалкам сьвядома распаўсюджвацца ў СМІ. У такім выпадку яна мае на мэце маніпуляваньне грамадзкай думкай. Яе мэтамі зьяўляюцца таксама забесьпячэньне якіх-небудзь карпаратыўных інтарэсаў, змаганьне супроць апанэнтаў і канкурэнтаў, утрыманьне ўлады незаконнымі сродкамі і дыскрэдытацыя апазыцыйных палітычных сілаў. Такая сытуацыя характэрная для аўтарытарных і таталітарных рэжымаў. Відавочна, што ілжывая інфармацыя мае найбольш шанцаў распаўсюджвацца ў тых грамадзтвах, дзе не існуе рэальнай свабоды прэсы і менавіта ў тым сэнсе, што ў такіх грамадзтвах ёсьць толькі кантраляваная, найчасьцей дзяржавай, прэса і адсутнічаюць альтэрнатыўныя крыніцы інфармацыі.

Неілжывасьць, гэткім чынам, — мінімальнае і абавязковае патрабаваньне аб’ектыўнасьці інфармацыі. Другім яе патрабаваньнем зьяўляецца бесстароннасьць.

У прадпісальнай форме гэты прынцып журналісцкай этыкі можа гучаць так: “Будзь бесстароньні ў падрыхтоўцы і падачы інфармацыі”.

Быць бесстароньнім азначае быць перадусім незаангажаваным у нейкую толькі адну пазыцыю, нават калі гэтую пазыцыю падзяляе большасьць людзей. Гэты прынцып базуецца на тым факце, што ніхто з нас не валодае абсалютнай ісьцінай. А людзі, якія сьцьвярджаюць, што яны ведаюць ісьціну, гэта найверагодней людзі ідэалягічна заангажаваныя. У гісторыі чалавецтва прэтэнзіі на веданьне ісьціны найчасьцей сыходзілі ад стваральнікаў розных ідэалёгіяў і іх пасьлядоўнікаў. Канцовыя ісьціны для ўсяго чалавецтва прагалошвалі ідэолягі марксызму, фашызму, расавай альбо нацыянальнай выключнасьці, прадстаўнікі розных рэлігійных сэктаў і вучэньняў поўнага шчасьця для ўсяго чалавецтва.

Аб’ектыўная інфармацыя — гэта толькі складовая частка веды, але зусім ня шчасьця і не канцовай ісьціны, пра што журналіст і мусіць памятаць пры ажыцьцяўленьні сваёй прафэсійнай дзейнасьці.

Бесстароннасьць — гэта таксама і эмацыйная незаангажаванасьць. Суаднясем гэтае патрабаваньне журналісцкай этыкі з тым, што сьцьвярджалі кінікі. Найвышэйшым дабром для чалавека ёсьць самакантроль і самавалоданьне як спосаб удасканаленьня чалавечай душы. Эмоцыі, і тым больш моцныя эмоцыі, могуць скажаць нашае бачаньне рэчаіснасьці. У залежнасьці ад таго, любім мы нешта альбо ненавідзім, мы па-рознаму будзем апісваць адзін і той жа прадмет. А таму бесстароннасьць — гэта неабходная ўмова аб’ектыўнага асьвятленьня той ці іншай грамадзкай падзеі альбо зьявы.

Калі ж гаворка ідзе пра нейкую падзею, у якую заангажаваныя многія людзі, і яны ставяцца да гэтай падзеі па-рознаму, важна ў артыкуле падаць пункты гледжаньня ўсіх зацікаўленых бакоў. Гэта якраз і забясьпечыць бесстароннасьць альбо, калі заўгодна, рознабаковасьць асьвятленьня падзеі. Асабліва важна гэта зрабіць, калі гаворка ідзе пра нейкую канфліктную сытуацыю. Як пішуць аўтары брашуры “Асновы журналістыкі. Амэрыканскі досьвед”, “калі ў матэрыяле прадстаўленыя ня ўсе бакі, ён ня дасьць чытачу цалкам праўдзівай карціны здарэньня альбо канфлікту. Нават пункт гледжаньня меншасьці — хоць гэта можа быць і экстрэміст, і фанатык, і які-небудзь шаленец — таксама варты таго, каб быць прадстаўленым”.

Стратэгія дзейнасьці НДА й недзяржаўных мэдыяў у Беларусі

Кароткі аналіз сучаснай беларускай сытуацыі

Пачынаючы з 1995 г., агульная сытуацыя ў Беларусі вызначаецца ўмацаваньнем аўтарытарнага рэжыму, уціскам на незалежныя мэдыі, разбурэньнем інфраструктуры трэцяга сэктару, звужэньнем ягонага ўплыву на грамадзтва, маргіналізацыяй палітычных партыяў.

Спробы супрацьдзеяньня аўтарытарным тэндэнцыям аказаліся беспасьпяховымі.

Адно з асноўных тлумачэньняў гэтай сытуацыі палягае ў савецкім і пост-савецкім кансэрватызьмебеларускага грамадзтва, якое напярэдадні распаду СССР небеспадстаўна арыентавалася на рост дадрабыту (узровень жыцьця беларусаў у былым СССР быў адным з самых высокіх параўнальна з іншымі савецкімі рэспублікамі). А рэальныя чаканьні большасьці беларускага насельніцтва ніякім чынам не выходзілі па-за межы існай тады (камуністычнай) сыстэмы грамадзкага ўладкаваньня й разьмеркаваньня сацыяльных дабротаў.

Абвяшчэньне беларускай незалежнасьці й рэзкае падзеньне ўзроўню жыцьця ў пэрыяд т.зв. “лібэралізацыі” (1991—1994 гг.) у сутыкненьні з рэальнымі (сацыялістычнымі) чаканьнямі большасьці беларускага насельніцтва выклікалі сапраўдны сацыяльны шок і сталіся падставай росту настальгічных і агрэсіўных настрояў, а таксама даволі імклівай рэанімацыі савецка-кансэрватыўнай мэнтальнасьці. А.Лукашэнка стаўся палітычным выразьнікам гэтых тэндэнцыяў.

Сутнасьць ягонага палітычнага message‘у палягала ў простай і зразумелай для большай часткі насельніцтва формуле — “назад у СССР”. Пазьней гэты message эвалюцыянаваў у працэс т.зв. інтэграцыі з Расеяй.

Другім істотным чыньнікам былі працэсы, зьвязаныя з фармаваньнем нацыянальнай ідэнтычнасьці, базаванай на этна-моўнай мадэлі беларускай самаідэнтыфікацыі.

Распачатыя апазыцыйнымі палітычнымі сіламі на пачатку 1990-х гг., гэтыя працэсы, сутыкнуўшыся, з аднаго боку, з тэндэнцыямі рэстаўрацыі савецка-кансэрватыўнай мэнтальнасьці, а, з другога боку, з русыфікаванай сьвядомасьцю значнай часткі беларускага насельніцтва, пацярпелі паразу. Выявілася, што Беларусь зьяўляецца недафармаванай пост-савецкай нацыяй з шэрагам праблемаў культурніцкай і нацыянальнай ідэнтычнасьці. А таму ў адрозьненьне ад балтыйскіх краінаў нацыянальны рух у Беларусі ня стаўся істотным чыньнікам дэсаветызацыі насельніцтва, ягонай палітычнай кансалідацыі й зьмены кіроўнай эліты.

Гэткім чынам, савецкі (пост-савецкі) кансэрватызм і маргінальная (пост-імпэрская) сьвядомасьць значнай часткі беларускага насельніцтва ня толькі заблякавалі сацыяльныя й палітычныя трансфармацыі ў краіне, але й дазволілі кіраўніку дзяржавы збудаваць аўтарытарную сыстэму кіраваньня.

Разам з тым, цягам апошніх дзесяці год у краіне адбываліся па-засыстэмныя (непасрэдна нявызначаныя дзейнасьцю палітычнай апазыцыі) працэсы, якія заўважна паўплывалі на самыя розныя сацыяльныя, культурніцкія, палітычныя й геапалітычныя арыентацыі беларускага насельніцтва й якія зьвязаныя з:

— самім фактам існаваньня беларускай дзяржаўнасьці, якая сталася мэханізмам фармаваньня новай несавецкай беларускай ідэнтычнасьці, базаванай, аднак, не на мадэлі моўна-этнічна-нацыянальнай самаідэнтыфікацыі, а на “ідэі” беларускага грамадзянства;

— уступленьнем у завяршальную фазу пост-каляніяльнай “гісторыі” т.зв. беларуска-расейскай інтэграцыі, якая фактычна зрабіла магчымым канчатковы выбар на карысьць беларускай незалежнасьці;

— цывілізацыйным фактарам блізкасьці Беларусі да Эўропы, што азначае ня толькі тое, што за гады незалежнасьці значная частка беларускіх грамадзянаў (адна траціна) змагла пазнаёміцца з заходнім (дэмакратычным) ладам жыцьця, але і тое, што большасьць беларускага насельніцтва аддае відавочную перавагу заходнім мадэлям спажываньня сацыяльных дабротаў і тавараў;

— вычарпаньнем папулісцкага рэсурсу ўплыву на грамадзкую думку з боку А.Лукашэнкі, пра што сьведчыць ня толькі падзеньне рэйтынгу кіраўніка дзяржавы пасьля другіх прэзыдэнцкіх выбараў, але і ўвядзеньне сыстэмы ідэалягічнай працы, збудаванай на ўзор савецкай прапагандысцкай мадэлі;

— узрослым адчуваньнем грамадзкай думкай няправільнасьці абранага кірунку разьвіцьця краіны.

Можна прагназаваць, што ў каротка- й сярэднетэрміновай пэрспэктыве ўсе вышэй пералічаныя фактары будуць узмацняцца, а гэта азначае, што беларускае грамадзтва будзе рабіцца больш успрымальным да рознага кшталту ідэяў, скіраваных на зьмену сацыяльнай, палітычнай і эканамічнай сытуацыі ў краіне.

2. Дзейнасьць трэцяга сэктару й спонсарская падтрымка

Разьвіцьцё трэцяга сэктару ў Беларусі можна падзяліць на наступныя этапы:

— 1987 г. — узьнікненьне першых няўрадавых арганізацыяў і іх хуткае разьвіцьцё ў 1991—1994 гг. Асноўнымі чыньнікамі імклівага росту трэцяга сэктару былі спрыяльныя ўмовы, якія вынікалі з агульнай лібэралізацыі палітычнай сытуацыі ў краіне, а таксама спонсарскай дзейнасьці Беларускага Фонду Сораса ды іншых фундатараў;

— 1995—1996 гг. — разьвіцьцё грамадзкага руху ў Менску й абласных гарадах. Шэраг НДА пачынае мэтаскіравана працаваць на разьвіцьцё грамадзянскай супольнасьці. Вясна 1996 г. — кульмінацыя пратэстных настрояў у беларускім грамадзтве.

— 1997—2001 гг. — рэгіяналізацыя й структурызацыя трэцяга сэктару, кансалідацыя НДА. Разам з тым, зьнешнія ўмовы дзейнасьці трэцяга сэктару істотна пагаршаюцца. Сярод фактараў пагаршэньня: а) зьмена сацыяльных настрояў беларускага грамадзтва, б) увядзеньне татальнага кантролю з боку ўладаў за электроннымі мэдыямі й выцісканьне з інфармацыйнай прасторы краіны недзяржаўных электронных мэдыяў, в) эканамічная дыскрымінацыя й перасьлед недзяржаўных друкаваных СМІ, г) ускладненьне працэдуры рэгістрацыі новых НДА й СМІ;

— 2001—2004 гг. — актывізацыя трэцяга сэктару, зьвязаная з другімі прэзыдэнцкімі выбарамі, перасьлед і закрыцьцё найбольш актыўных і ўплывовых НДА, рэзкае скарачэньне спонсарскай падтрымкі, зьнікненьне паводле эканамічных прычынаў і закрыцьцё ўладамі шэрагу агульна­нацыянальных і рэгіянальных газэт, “выжываньне мацнейшых”. У новых умовах робіцца відавочнай адсутнасьць доўгатэрміновай стратэгіі, а таксама ўзаемапаразуменьня са спонсарамі што да пэрспэктываў разьвіцьця трэцяга сэктару й агульнай сытуацыі ў краіне.

3. “Сустрэча з будучыняй” альбо стратэгія дзейнасьці трэцяга сэктару й недзяржаўных мэдыяў да 2006 г. і надалей

Зыходзячы з прапанаванага аналізу сытуацыі, стратэгія разьвіцьця трэцяга сэктару й мэдыяў мусіць улічваць названыя вышэй фактары (пп. 1—6, раздз. 1). Яна мусіць таксама адпавядаць зрухам у грамадзкай думцы, што адбыліся ў кірунку абыякавага (замест энтузіястычнага) альбо крытычнага стаўленьня значнай часткі беларускага насельніцтва да дзеяньняў уладаў, сёньняшняй сацыяльнай, эканамічнай палітыкі, стану краіны й кірунку яе разьвіцьця.

Можна таксама сьцьвярджаць, што фактарамі актывізацыі крытычнай грамадзкай думкі ў краіне стануць парлямэнцкія й прэзыдэнцкія выбары.

Неабходна, аднак, улічваць, што сёньняшняя грамадзкая думка ў Беларусі не зьяўляецца кансалідаванай. Палітычныя дзеяньні й публічнае выказваньне ўласных палітычных меркаваньняў людзей блякуюцца страхам магчымага пакараньня альбо іншых наступстваў. Апошняе істотна абмяжоўвае магчымасьці шырокамаштабных палітычных дзеяньняў у краіне.

3.1 Агульная характарыстыка стратэгіі

Гэтая стратэгія не базуецца на выбудове перадвыбарных кааліцыяў з палітычнымі партыямі, палітычнымі блёкамі альбо іншымі палітычнымі сіламі ў краіне. У грамадзтвах, дзе не існуе ані разьвітай партыйнай сыстэмы, ані разьвітай грамадзянскай супольнасьці, такія саюзы непазьбежна ператвараюць НДА ў закладнікаў палітычнай барацьбы, а слабыя палітычныя партыі імкнуцца выкарыстаць іх у якасьці сваіх філіяў ці дадатковых палітычных рэсурсаў.

Гэтая стратэгія ня мае таксама на мэце разбудову трэцяга сэктару як самадастатковай структуры, г.зн., як структуры, дзейнасьць якой не скіраваная на зьнешнія асяродкі.

Асноўны зьмест гэтай стратэгіі вызначаецца яе доўгатэрміновымі мэтамі, а менавіта — выбудовай моцнай, паўнавартаснай грамадзянскай супольнасьці й прамоцыяй эўрапейскага (дэмакратычнага) выбару для Беларусі (уступленьне ў Эўразьвяз).

Пры тым, што мэты стратэгіі маюць агульнанацыянальны характар, акцэнт дзейнасьці НДА пераносіцца на рэгіянальны й лякальны ўзроўні. Разьвіцьцё рэгіянальных і мясцовых супольнасьцяў і ўсьведамленьне гэтымі супольнасьцямі сваіх інтарэсаў ёсьць неабходнай умовай фармаваньня паўнавартаснай грамадзянскай супольнасьці й будучай сыстэмы самакіраваньня ў краіне. Без умацаваньня гэтых супольнасьцяў немагчымы рух да агульнанацыянальнага дэмакратычнага выбару.

3.2 Сярэднетэрміновымі мэтамі стратэгіі зьяўляюцца:

— актывізацыя й кансалідацыя лякальных элітаў, разбудова гарызантальных сувязяў сацыяльнай салідарнасьці, прамоцыя ідэі грамадзянскай самаарганізацыі для вырашэньня самых розных праблемаў, а таксама ідэі мясцовага самакіраваньня. Цэнтрамі гэтага працэсу мусяць стацца недзяржаўныя арганізацыі на рэгіянальным і лякальным узроўнях. Абарона НДА й іх актывістаў;

— разьвіцьцё й умацаваньне пачуцьця беларускай грамадзянскасьці, інтарэсаў, правоў і абавязкаў грамадзяніна, а таксама інтарэсаў і правоў лякальных супольнасьцяў;

— разьвіцьцё й умацаваньне беларускай культурнай і нацыянальнай ідэнтычнасьці, базаванай на ідэях беларускай дзяржаўнасьці, культурніцкай традыцыі й гістарычнай эўрапейскасьці беларускай нацыі;

— стварэньне сытуацыі рэальнага інфармацыйнага выбару, вынікам якой мусіць стацца добрая паінфармаванасьць беларускіх грамадзянаў і грамадзтва адносна сацыяльных, палітычных, эканамічных і культурных праблемаў і працэсаў у краіне й па-за яе межамі;

— прамоцыя ідэі ўдзелу ў выбарах у падтрымку дэмакратычных кандыдатаў як рэальнай асновы сацыяльных, эканамічных і палітычных зьменаў у краіне;

— умацаваньне трэцяга сэктару праз давер да НДА з боку насельніцтва;

— распрацоўка сцэнараў дэмакратычных трансфармацыяў беларускага грамадзтва;

— прамоцыя эўрапейскага выбару для Беларусі (Эўропа як каштоўнасьць);

— наладжваньне супрацоўніцтва паміж беларускімі й замежнымі НДА з краінаў, дзе адбыліся дэмакратычныя пераўтварэньні.

3.3 Вызначэньне мэтавых групаў

Дэмаграфічная структура сучаснага беларускага грамадзтва добра карэлюецца з разьмеркаваньнем падтрымкі/непадтрымкі дэмакратычных ідэяў, эўрапейскага выбару Беларусі, сёньняшняга курсу краіны й цяперашніх уладаў, якія гэты курс ажыцьцяўляюць.

Відавочна, што носьбіты савецкага й пост-савецкага кансэрватызму выяўляюць найбольшую падтрымку цяперашняй уладзе й найменшую апазыцыі й дэмакратычным пераўтварэньням у краіне. Гэта — большасьць прадстаўнікоў узроставых групаў 50—59 гадоў і 60 гадоў і болей (электарат А.Лукашэнкі). А найбольшую падтрымку дэмакратычнаму выбару (каля 40%) выказваюць прадстаўнікі ўзроставай групы 25—29 гадоў.

Цікава адзначыць, што гэта тая ўзроставая група, прадстаўнікі якой атрымалі сярэднюю й вышэйшую адукацыю ў пэрыяд паўставаньня беларускай незалежнасьці, руху за нацыянальнае адраджэньне, “Шушкевічаўскай лібэралізацыі” й “беларусізацыі” сярэдняй і вышэйшай адукацыі ў краіне.

Менавіта гэтая ўзроставая група можа стацца ня толькі найбольш актыўнай у прасоўваньні ідэяў дэмакратычнай трансфармацыі краіны, але й рэальным “рэсурсам” папаўненьня актывістаў трэцяга сэктару.

Астатнія ўзроставыя групы (18—19, 20—24, 30—39, 40—49 гадоў) выяўляюць заманіфэставануюпадтрымку апазыцыі на ўзроўні 30%. Што ж да “нэўтральнай” ідэі ўступленьня Беларусі ў Эўразьвяз, дык пераважная большасьць беларускага насельніцтва (2/3) падтрымліваюць далучэньне краіны да Эўразьвязу.

Неабходна, аднак, мець на ўвазе, што грамадзкая думка ў Беларусі, яе структура, канфігурацыя й дынаміка — надзвычай складаныя фэномэны, якія мусяць стацца асобнымі аб’ектамі аналітыкі.

3.4 Стасункі з палітычнымі партыямі й рухамі

Відавочна, што інтарэсы НДА (трэцяга сэктару), незалежных мэдыяў і дэмакратычных палітычных партыяў далёка не заўсёды супадаюць. Здабыцьцё палітычнай улады ня ёсьць мэтай няўрадавых арганізацыяў, а выбудова грамадзянскай супольнасьці не зьяўляецца галоўнай мэтай дзейнасьці палітычных партыяў. Незалежныя мэдыі, у сваю чаргу, не абслугоўваюць інтарэсы палітычных партыяў і не зьяўляюцца абаронцамі палітычных інтарэсаў насельніцтва. (У адваротным выпадку яны ператвараюцца ў сродак прапаганды ці ідэалягічнай працы).

Аб’ектыўна інтарэсы ўсіх названых сілаў супадаюць толькі: а) у агульнай доўгатэрміновай пэрспэктыве фармаваньня дэмакратычнага грамадзтва і б) падчас выбарчых кампаній. У апошнім выпадку супадзеньне інтарэсаў вынікае, аднак, не з палітычных мэтаў партыяў, што ўдзельнічаюць у выбарах, а з фундамэнтальных дэмакратычных каштоўнасьцяў і правоў чалавека — свабоды меркаваньня, свабоды слова і свабоды выбару. Зыходзячы з гэтых каштоўнасьцяў і будуюцца адносіны з палітычнымі партыямі.

Адпаведна, галоўная задача НДА — гэта не ўдзел у выбарах, а актывізацыя грамадзянскай сьвядомасьці насельніцтва падчас выбарчых кампаній, а таксама яе разьвіцьцё па-за межамі гэтых кампаніяў. Фактычна, гэтая дзейнасьць мусіць быць пастаяннай.

3.5 Неабходныя ўнутраныя ўмовы ажыцьцяўленьня стратэгіі

Улічваючы той факт, што сучаснае беларускае грамадзтва зьяўляецца ў значнай ступені атамізаваным і фрагмэнтаваным, што характэрна для любога пост-савецкага (трансфармацыйнага) грамадзтва, у якім яшчэ не адбыліся інстытуцыйныя зьмены і ў якім “часова аб’яднальная ідэалёгія” кшталту пост-савецкага нацыяналізму балтыйскіх краінаў не прывяла да кансалідацыі грамадзтва адносна галоўных кірункаў ягонага разьвіцьця ці да фармаваньня паўнавартаснай шматпартыйнай сыстэмы; а таксама улічваючы шэраг беларускіх палітычных рэаліяў, імпэратыўнымі ўмовамі ажыцьцяўленьня гэтай стратэгіі зьяўляюцца:

а) аб’яднаньне ўсіх актыўных НДА краіны з мэтамі дзейнасьці, апісанымі вышэй;

б) маштабнасьць дзеяньня;

в) моцная аналітыка ўва ўсіх фрагмэнтах скаардынаванай дзейнасьці й яе плянаваньня;

г) распрацоўка праграмаў дзеяньняў, скіраваных на актывізацыю грамадзянскай сьвядомасьці на рэгіянальным і лякальным узроўнях, якія не абмяжоўваюцца толькі патрэбамі выбарчых кампаній;

д) дасягненьне ўзаемапаразуменьня са спонсарамі й скаардынаваная спонсарская падтымка.

3.6 Неабходныя зьнешнія ўмовы ажыцьцяўленьня стратэгіі (агульныя рэкамэндацыі)

3.6.1 Заходнія партнэры й суседнія дзяржавы, падтрымліваючы грамадзянскую супольнасьць у Беларусі, мусяць сыходзіць з таго, што хуткія й буйнамаштабныя трансфармацыі ў сучасным беларускім грамадзтве немагчымыя нават пры зьмене цяперашняй кіроўнай эліты. Сучасны стан беларускага грамадзтва патрабуе доўгатэрміновых інвэстыцыяў у грамадзянскую супольнасьць, разьлічаных на 5—10 гадоў. І гэтыя інвэстыцыі не павінны зьвязвацца толькі з чарговымі парлямэнцкімі й прэзыдэнцкімі выбарамі.

3.6.2 Недапушчальна разглядаць Беларусь у кантэксьце выключна ўзаемаадносін Захада й Расеі альбо ў кантэксьце так званай беларуска-расейскай інтэграцыі. Неабходна ўлічваць, што, нягледзячы на афіцыйную прапаганду ды інфармацыйную ізаляцыю Беларусі ад Захаду, у беларускім грамадзтве адбываюцца дынамічныя працэсы культурніцкай і нацыянальнай самаідэнтыфікацыі, якія кірункам свайго разьвіцьця маюць заходні вектар, а значная колькасьць беларускага насельніцтва ўжо выказваецца на карысьць эўрапейскага выбару краіны.

3.6.3 Стратэгія дапамогі разьвіцьцю грамадзянскай супольнасьці павінна чуйна ўлічваць спэцыфіку беларускай сытуацыі. Імпарт гатовых сцэнараў дэмакратычных трансфармацыяў з іншых пост-камуністычных краінаў — непрадукцыйны шлях для Беларусі. Бо сучасная мэнтальнасьць значнай колькасьці беларускага насельніцтва па-ранейшаму захоўвае адмоўны досьвед зьнешніх уплываў, якія гістарычна мелі на тэрыторыі Беларусі форму агрэсіі ці калянізацыі.

3.6.4 Ключавым момантам зьяўляецца супрацьдзеяньне — усімі даступнымі сродкамі і мэтадамі — працэсам ізаляцыі Беларусі на міжнародным узроўні ці яе самаізаляцыі.

3.6.5 Падтрымка грамадзянскай супольнасьці мусіць быць перадусім скіраваная не на тыя сацыяльныя праграмы, ажыцьцяўленьне якіх без узаемадзеяньня з уладамі малаэфектыўнае ці ўвогуле немагчымае, а на праекты НДА, скіраваныя на разьвіцьцё дэмакратычных супольнасьцяў, грамадзянскай адукацыі і недзяржаўных мэдыяў.

3.7 Прынцыпы дзейнасьці й ажыцьцяўленьня стратэгіі

— Каардынацыя й узгодненыя дзеяньні, скіраваныя на дасягненьне вызначаных мэтаў;

— Супольнае плянаваньне акцыяў рэгіянальнага й агульнанацыянальнага маштабу;

— Стратэгія малых перамогаў пры ажыцьцяўленьні дзеяньняў;

— Арыентацыя на рэальныя сацыяльныя, інфармацыйныя й культурніцкія патрэбы насельніцтва рэгіёна (краіны);

— Заангажаваньне максымальнай колькасьці грамадзянаў;

— Моцны PR, скіраваны на тлумачэньне сэнсу акцыяў і іхных вынікаў;

— “Мы маем і ажыцьцяўляем добрыя намеры”;

— “Мы ствараем саюзьнікаў, а ня ворагаў”;

— “Мы дзейнічаем гнутка, а ня “ў лоб”;

— Пазьбяганьне ўсялякіх канфліктаў з насельніцтвам пры ажыцьцяўленьні дзеяньняў;

— Апірышча на “здаровы сэнс”;

— Дэпалітызаванасьць дзеяньня;

— “Тэатралізаванасьць” дзеяньня пры правядзеньні масавых кампаніяў.

4. Асноўны корпус ідэяў, што вынікаюць з прапанаванай стратэгіі

Ключавым момантам ажыцьцяўленьня гэтай стратэгіі зьяўляецца інфармацыйная эфэктыўнасьцьнедзяржаўных рэгіянальных і нацыянальных мэдыяў, якія перадусім мусяць выконваць фунцыюпублічнага (грамадзянскага) форуму.

4.1 Недзяржаўныя рэгіянальныя й нацыянальныя мэдыі

Мусяць стацца аб’ектам крытычнага аналізу з пункту гледжаньня іхнай інфармацыйнай эфэктыўнасьці. Вынікам гэтага аналізу павінна стаць распрацоўка новых/альтэрнатыўных інфармацыйных пакетаў.

Дасягненьне сытуацыі рэальнага інфармацыйнага выбару” (п.3.2.4) немагчымае без прысутнасьці й эфэктыўнай дзейнасьці недзяржаўных друкаваных і электронных мэдыяў у інфармацыйнай прасторы Беларусі.

Дзеля гэтага неабходна:

а) істотна падтрымаць недзяржаўныя агульнанацыянальныя й рэгіянальныя газэты;

б) наладзіць альтэрнатыўную сыстэму іх распаўсюду;

г) аднавіць дзейнасьць радыё “Рацыя”;

в) стварыць тэлевізійны сатэлітавы канал (грамадзкае ТВ);

д) наладзіць распаўсюд тэлевізійых праграмаў на відэакасэтах;

е) стварыць рэгіянальныя web-газэты;

ж) стварыць цэнтар распаўсюду інфармацыі праз электронную (e-newsletters) й звычайную пошту;

з) падтрымаць існыя інфармацыйна-аналітычныя web-site‘ы, дзейнасьць якіх адпавядае доўгатэрміновым мэтам гэтай стратэгіі ці стварыць новыя.

4.2 Маніторынгава-аналітычны мэдыя-цэнтар

Хаця Беларуская Асацыяцыя Журналістаў і ажыцьцяўляла цягам 10 апошніх год маніторынг мэдыя-сытуацыі ў краіне (галоўным чынам, парушэньняў свабоды слова й уціску на недзяржаўныя СМІ), зьмест мэдыяў (інфармацыйных пакетаў) і іхных аўдыторыяў ніколі ня быў аб’ектам сур’ёзнай аналітыкі. Гэтую задачу мусіць выканаць маніторынгава-аналітычны мэдыя-цэнтар, папярэдняя канцэпцыя якога распрацаваная.

4.3 Іншыя аналітычныя цэнтры (Think Tanks) і аналітычныя групы

Дзеля дасьледаваньня грамадзкай думкі, распрацоўкі сцэнараў дэмакратычных трансфармацыяў беларускага грамадзтва пажаданай зьяўляецца каардынацыя працы тых аналітычных цэнтраў і групаў, якія падзяляюць мэты й прынцыпы дзейнасьці, выкладзеныя ў гэтай стратэгіі.

У краіне мусяць быць актывізаваныя дасьледаваньні працэсаў і праблемаў эўрапейскай інтэграцыі, досьведу ўступленьня ў Эўразьвяз нашых суседзяў ды іншых новых сябраў ЭЗ.

Дзеля распрацоўкі канкрэтных рэгіянальных сцэнараў дзеяньняў НДА могуць стварацца часовыя аналітычныя групы.

Асаблівую ўвагу варта зьвярнуць на распрацоўку тэхналёгіяў дзеяньняў і выбудову эфэктыўных спосабаў узаемадачыненьняў з грамадзкасьцю (PR-тэхналёгіі). Улічваючы спэцыфіку беларускай мэнтальнасьці, зьвязаную з праблемамі пост-савецкага й пост-каляніяльнага (пост-імпэрскага) кшталту, такі накірунак аналітыкі зьяўляецца надзвычай важным.

4.4 Цэнтральная роля рэгіянальных аб’яднаньняў НДА

На першым этапе ажыцьцяўленьня стратэгіі гэтая роля вымагае распрацоўкі рэгіянальных стратэгіяў дзеяньня альбо, як мінімум, стварэньня “банкаў” найбольш рэальных для ажыцьцяўленьня ідэй ці іх “інвэнтарызацыі” з улікам рэгіянальнай (мясцовай) спэцыфікі, самога становішча гэтых НДА, мэтаў і прынцыпаў агульнай стратэгіі.

4.5 Праблемы, якія трэба вырашыць пры ажыцьцяўленьні стратэгіі

4.5.1 Гэта сацыяльны аспэкт Чарнобыльскай праблемы. На сёньня гэтая праблема выявілася ў сацыяльнай пасіўнасьці вялікай часткі насельніцтва забруджаных тэрыторый, якое адчувае сябе значна больш залежнымі ад уладаў, чым ад сваёй уласнай ініцыятывы ў вырашэньні ня толькі пост-чарнобыльскіх, але і іншых праблемаў.

4.5.2 Гэта праблема культурніцкіх пост-каляніяльных стэрэатыпаў значнай часткі беларускага насельніцтва, якая ў шэрагу выпадкаў маніфэстуе каштоўнаснае падзяленьне (арыентацыя на Захад альбо на Ўсход).

Выяўленьне й дасьледаваньне гэтых стэрэатыпаў, а таксама публічныя дэбаты могуць істотна паспрыяць іх пераадоленьню.

4.5.2 Гэта праблема новых лідэраў на ўсіх, а асабліва на лякальным узроўні. Гэтая праблема вымагае ажыцьцяўленьня шэрагу трэнінгавых праграмаў, якія могуць зьдзейсьніць нашыя замежныя партнэры-НДА.

5. Мінімалісцкая арганізацыйная мадэль ажыцьцяўленьня стратэгіі

Гэтая арганізацыйная мадэль неабходная для ўзгодненай і скаардынаванай дзейнасьці на ўсіх узроўнях ажыцьцяўленьня стратэгіі.

На рэгіянальным узроўні гэтую мадэль добраахвотна складаюць прадстаўнікі ўсіх мясцовых НДА, што падзяляюць мэты й прынцыпы гэтай стратэгіі дзейнасьці.

На агульнанацыянальным узроўні яе добраахвотна складаюць прадстаўнікі рэгіянальных аб’яднаньняў НДА, праваабарончых арганізацыяў, прадстаўнікі нацыянальных НДА, што маюць рэгіянальныя прадстаўніцтвы й падзяляюць мэты й прынцыпы дзейнасьці стратэгіі, а таксама прадстаўнікі аналітычных групаў і цэнтраў, якія выяўляюць цікавасьць да аналітычных распрацовак, што вынікаюць з прапанаванай стратэгіі, альбо ўжо ажыцьцяўляюць такія распрацоўкі.

Прадстаўнікі ўсіх названых арганізацыяў не ўтвараюць аніякай палітычнай кааліцыі.

Дзеля асьвятленьня дзейнасьці заангажаваных у ажыцьцяўленьне стратэгіі НДА й іх аб’яднаньняў (асацыяцый) запрашаюцца прадстаўнікі недзяржаўнай прэсы.

Дзеля ажыцьцяўленьня стратэгіі ўзгодненай і скаардынаванай дзейнасьці, што вынікае з яе мэтаў, прадстаўнікі рэгіянальных і агульнанацыянальных НДА падпісваюць адпаведныя Мэмарандумы аб узаемадзеяньні.

Менск, люты 2004 г.

МЭМАРАНДУМ

Падзяляючы мэты й прынцыпы “СТРАТЭГІІ ДЗЕЙНАСЬЦІ НДА Й НЕДЗЯРЖАЎНЫХ МЭДЫЯЎ У БЕЛАРУСІ”, выкладзенай вышэй, мы цалкам усьведамляем, што гэтая стратэгія не зьяўляецца адзіна магчымай.

У той жа час мы ясна ўсьведамляем, што рэальныя праблемы беларускага грамадзтва зусім ня зводзяцца да праблемаў сучаснага палітычнага ўладкаваньня дзяржавы, а ляжаць значна глыбей. Напоўніцу яны выявяцца пасьля зьмены цяперашняга кіроўнага рэжыму, а таксама падчас правядзеньня дэмакратычных рэформаў у краіне.

Пасьпяховасьць правядзеньня гэтых рэформаў у значнай ступені будзе залежаць ад сфармаванасьці ў краіне моцнай грамадзянскай супольнасьці, якая зьяўляецца адным з гарантаў дэмакратычных трансфармацыяў. Свабодныя грамадзяне, якія ўсьведамляюць свае асабістыя, прыватныя інтарэсы й правы, ёсьць галоўнай сілай, што складае рэальную супрацьвагу любым аўтарытарным і таталітарным памкненьням улады. А свабодныя грамадзяне, якія ўсьведамляюць сваю культурніцкую й нацыянальную тоеснасьць, ёсьць гарантам захаваньня незалежнасьці краіны й яе свабоднага разьвіцьця.

Падзяляючы мэты й прынцыпы стратэгіі, мы бярэм на сябе абавязак ажыцьцявіць наступныя першапачатковыя крокі, неабходныя для яе рэалізацыі.

•  Распаўсюдзіць дакумэнт сярод усіх лякальных, рэгіянальных і агульнанацыянальных НДА;

•  Ажыцьцявіць маніторынг прапановаў і ідэяў, што будуць выказаныя зацікаўленымі ў ажыцьцяўленьні гэтай стратэгіі НДА;

•  Стварыць рэгіянальныя “банкі ідэяў”, найбольш прыдатных для ажыцьцяўленьня гэтай стратэгіі;

•  Правесьці (у выпадку неабходнасьці) рэгіянальныя канфэрэнцыі для абмеркаваньня гэтых ідэяў;

•  Распрацаваць на падставе гэтых ідэяў праграмы дзейнасьці на рэгіянальным і агульнанацыянальным узроўнях;

•  Заангажаваць агульнанацыянальныя й рэгіянальныя мэдыі ў распаўсюд гэтага дакумэнту ці асноўных яго ідэяў;

•  Распаўсюдзіць дакумэнт сярод замежных амбасадаў у РБ, усіх донарскіх арганізацыяў і замежных няўрадавых арганізацыяў, якія зацікаўленыя ў супрацоўніцтве з беларускімі НДА.

Кантактная інфармацыя: Алесь Анціпенка, belkalehium@yahoo.com

Менская аналітычная група “ВС”

Менск, сакавік 2004 г.

Ключ да Ведаў

Ключ да Ведаў

vedy_vokladkaМ.І.Міхайлаў і Н.С.Міхайлава. Ключ да Ведаў: тайныя коды і інтэгральная герменэўтыка старажытнаіндыйскай вышэйшай матэматыкі і хронакампутара: Пер. з санскрыта 8-й гл. “Чхандах-шастры” Пінгалы і каментары. —656 с.

Кніга прысвечана ведыйскай герменэўтыцы і зьмяшчае падрабязнае апісаньне новага метаду дэкадаваньня і астранома-матэматычнага вытлумачэньня веда-санхіт, разгляданых у якасьці зборнікаў зьлітна чытэльных навуковых формул або мантр. У ведыйскіх “мантрах” (літ. “стражах або вартавых мысьленьня”), як правіла, бачаць паэтычныя строфы або магічныя заклінаньні, што адлюстроўваюць, галоўным чынам, цьмяныя фрагмэнты міфалягічнага характару. Цяпер з дапамогай кампутара мантры прачытаны як шыфроўкі або коды лічбаў, кадыфікаваныя ў 7-м тысячагоддзі да н.э., магчыма, астранамічныя назіранні самай глыбокай даўніны, што сягае на сотні тысячаў гадоў ў мінулае.

Новы метад інтэрпрэтаваньня базуецца на ўжываньні алгебраічнага дваічнага кода, адкрытага ў “Чхандах-шастрэ” (“Навуцы кадаваньня і вершаскладаньня”, якая лічыцца традыцыяй адной з “веда-анг”), “жыцьцёва важных частак ведыйскай герменэўтыкі”. Код створаны сродкамі ведыйскага санскрыта, асаблівай мовы праграмаваньня старажытнасьці. Яго распрацоўка, мабыць, была зьвязана з неабходнасьцю шыфраваньня і наступнага завучваньня на памяць вялікіх астранамічных табліц, якія дайшлі да нас ў выглядзе Вед (“Вед, Звестак”). У кнізе падаюцца новыя доказы раней сфармуляванай М.І.Міхайлавым тэорыі інтэрпрэтаціі веда-санхіт у якасьці астранамічных табліц і календара-храномэтра, што і зрабіла іх сапраўдным навуковым ядром хронакосмаса і стрыжанем духоўнага жыцьця і яднаньня Ведыйскай дзяржавы, найвялікшай у старажытным сьвеце (7—3-е тысячагоддзе да н.э.) — папярэдніцы большасці індыйскіх, азіацкіх і эўрапейскіх цівілізацый.

Работа адрасуецца як спецыялістам па старажытнаіндыйскай культуры і літаратуры, так і тым, хто цікавіцца гісторыяй матэматыкі, астраноміі і вытокамі чалавечай думкі і цівілізаціі.

© M.I.Mikhailov, N.S.Mikhailova

ISBN 9955-437-09-Х

ISBN 5-94716-064-1 (Vol. 1)

ISBN 5-94716-065-Х (Vol. 2)

ISBN 5-94716-066-8 (Vol. 3)

Анталёгія сучаснага беларускага мысьленьня

Анталёгія сучаснага беларускага мысьленьня

antalohijaГэтая кніга мае свой выразны кантэкст. Напрыканцы 80-х — пачатку 90-х гадоў цяпер ужо мінулага стагодзьдзя яго фармавалі абставіны й, галоўным чынам, тыя падзеі, што прывялі да ўзьнікненьня нацыянальных рухаў і шэрагу незалежных дзяржаваў на абшарах былога СССР. У тую пару Беларусь зусім нечакана ператварылася ў прыгожы культурніцкі міт, рэпрэзэнтаваны шырокай беларускай публіцы. Стаўленьне да гэтага міту было рознае, і час­та — варожае, аднак зусім пэўна можна сьцьвярджаць, што ў часткі маладых беларускіх навукоўцаў і інтэлектуалаў ён абуджаў новыя й невядомыя дагэтуль пачуцьці. Міт быў загадкавы, і гаварыў пра былую культур­ніцкую, палітычную й гістарычную веліч краіны.

Празь нейкі час, аднак, сталася відочна — міт кепска стасаваўся з тым, што рэльна ўяўлялі зь сябе краіна, ейная культура, інтэлектуальны чын і тагачасная мэнтальнасьць большасьці беларускага насельніцтва. У савецкім літаратурным і мастацкім дыскурсе Беларусь выглядала краінай без гісторыі й той высокай культуры, якую мы прызвычаіліся бачыць у суседніх альбо несуседніх народаў.

Афіцыйная ж вэрсія беларускай гісторыі спараджала ня болей як комплекс непаўнавартасьці й стварала вобраз адвечнай культурніцкай і інтэлектуальнай правінцыі. На захаваньне гэтага вобразу працавалі шматлікія катэдры, аддзелы й сэктары марксісцка-ленінскага вучэньня, гісторыі КПСС і іншых ідэалягічных навук, прадукуючы інтэлектуальныя муляжы й “аналітычныя запіскі” для ідэялягічных органаў.

Адсутнасьць Беларусі як культурніцкай і неідэалягізаванай рэальнасьці ў прадукаваных тэкстах была татальнаю. І гэта быў першы й надзвычай важны выклік: зь яго вынікала неабходнасьць лякалізаваць краіну й культуру, аднак,— лякалізаваць у іншых гістарычных і культуралягічных кантэкстах, іншым маштабе часу й па-за межамі савецкага марксісцкага дыскурсу. І таму тое, што мы называем сёньня “сучасным беларускім мысьленьнем”, паўставала перадусім як адпрэчваньне савецкай філязофіі, камуністычнай ідэалёгіі й цэнзуры. Ідэалёгія й марксізм ціха сканалі ў галовах некалькіх беларускіх інтэлектуалаў. І тое быў пачатак новага беларускага дыскурсу.

Другі выклік быў больш істотны: што ёсьць мысьленьнем й што азначае мысьліць? Адказ на гэтае пытаньне быў апафатычны й, на той час,— радыкальны. Мысьліць — значыць не інтэрпрэтаваць тэкстаў. Тэкст іншага — гэта мыліцы для хіжага мысьленьня. Мысьленьне не ўмяшчаецца ў аніякія формулы, тым больш — ідэалягічныя… Яно не падпарадкоўвае й не падпарадкоўваецца: яно разбурае залежнасьці й творыць прастору індывідуальнай свабоды. Дзея ж, альбо па-дзея мысьленья ёсьць выклікам і авантурай. Авантурнасьць, праўда, ніколі не гарантуе посьпеху, затое стварае новы досьвед, які можа стаць падставай посьпеху пры наступных спробах мысьленьня.

І, нарэшце, трэцім выклікам была беларуская мова. Але мова не як сродак і не як інструмэнтар, а як матрыца мысьленьня. Гэта змушала быць мысьленьне не на мове, а ў мове. Інакш кажучы, беларуская мова ўсьведамлялася тым важным і неад’емным элемэнтам, што непасрэдна ўдзельнічае ў разгортваньні ўнікальнага мысьліўнага дыскурсу, які, выяўлены праз іншыя мовы, страчвае шэраг сэнсавых адценьняў і канатацыяў (падобна да таго, як пераклад заўсёды страчвае параўнальна з арыгіналам).

Дадатковымі элемэнтамі ўнікальнасьці гэтага мысьліўнага дыскурсу мусілі стацца культурніцкая традыцыя й гісторыя краіны, зразуметыя як месца ўсялякай беларускай інтэлектуальнай падзеі. І, нарэшце, мысьленьне як унікальная зьява не ўяўлялася мажлівым, калі ягоны суб’ект не стварае праблемнае (мысьліўнае) сытуацыі, экзыстэнцыйным цэнтрам якой ёсьць ён сам.

Прыкладна такім было сьветаадчуваньне шэрагу беларускіх інтэлектуалаў напрыканцы 80-х — пачатку 90-х гг. мінулага стагодзьдзя, для якіх Беларусь сталася па-за відочнаю й па-за эмпірычнаю рэчаіснасьцю, ці — больш, чым месцам нараджэньня й жыхарства. Расповед пра тое, якім чынам адбывалася разгортваньне гэтай мысьліўнай сытуацыі, шаноўны чытач знойдзе ў другой прадмове да гэтай кнігі, напісанай Валянцінам Акудовічам.

Колькі словаў трэба сказаць і пра тое, што фармальна ўяўляе зь сябе кніга й чаму ў ёй рэпрэзэнтаваны тыя тэксты, якія рэпрэзэнтаваны?

Перадусім — гэта збор інтэлектуальных тэкстаў, створаных у Беларусі й па-за ейнымі межамі цягам прыкладна дзесяці апошніх год. З увагі на азначаны вышэй кантэкст мысьленьня большасьць тэкстаў нельга назваць “навуковымі”. Яны напісаны ў жанры філязофскай, літаратуразнаўчай, мастацтвазнаўчай ці проста інтэлектуальнай эсэістыкі. Эсэ й выступае тут як найменш фармалізаваны й найбольш свабодны жанр пісаньня й мысьленьня. Да таго ж, аб’ектам мысьленьня ў гэтых тэкстах зьяўляюцца не фармалізаваныя праблемы й ня тэксты іншых, хай сабе й выбітных, філёзафаў і мысьліўцаў.

Праўда, некаторыя тэксты былі напісаны й у філязофска- ці літаратуразнаўча-навуковай манеры, але пры гэтым іхная кантэкстуальная прамаркераванасьць вельмі заўважная: яны маглі паўстаць толькі ў беларускай культурніцкай і інтэлектуальнай топіцы гэтага часу.

Пераважная большасьць пададзеных тут тэкстаў была, натуральна, створана ў беларускай мове, і толькі зусім невялікая іх частка перакладзена з расейскай. Беларуская культурніцкая й інтэлектуальная кантэкстуальнасьць перакладзеных тэкстаў відавочная, і гэта ёсьць падставай улучэньня іх у “Анталёгію…”

Аўтары пададзеных тэкстаў рэпрэзэнтуюць розныя інтэлектуальныя асяродкі, а самі тэксты былі напісаны ў розны час, што стварае пэўны зрэз беларускага інтэлектуалізму апошняга дзесяцігодзьдзя. Агульнымі для іх зьяўляюцца, аднак, праблемнае поле й мысьленьне як такое.

Некаторыя тэксты нясуць на сабе адбітак моўнага экспэрымэнтаваньня. Рэдактары выданьня не ўніфікоўвалі правапісу й пакінулі тэксты ў тых беларуска-моўных вэрсіях, у якіх яны былі напісаны.

Нельга не сказаць і пра тое, што “Анталёгія сучаснага беларускага мысьленьня” зьяўляецца ў пэўным сэнсе працягам той працы, якую прарабіў у Польшчы шаноўны сп.Юры Гарбіньскі, які выдаў там кнігу пад назвай “Беларуская думка”. У дачыненьні да “Анталёгіі сучаснага беларускага мысьленьня” выдадзеная ім кніга ўяўляе зь сябе грунтоўны экскурс у гісторыю беларускага мысьленьня. Гэта дало нам магчымасьць засяродзіцца толькі на той інтэлектуальнай сытуцыі, якая паўстала напачатку 90-х гг. і працягвала разьвівацца пазьней. А таму зусім натуральна, што сярод аўтараў тэкстаў, якія ўвайшлі ў “Анталёгію…”, ёсьць і зусім маладыя людзі, які рэпрэзэнтуюць новую генэрацыю беларускіх інтэлектуалаў.

Кніга падрыхтавана “Беларускім калегіюмам”, і дарэчы будзе сказаць, што ладная колькасьць аўтараў пададзеных тут тэкстаў — выкладчыкі БК.

Напрыканцы хачу выказаць шчырую падзяку Польскаму інстытуту ў Менску й Галяндзкай каралеўскай амбасадзе ў Польшчы й Беларусі за дапамогу ў падрыхтоўцы й выданьні гэтай кнігі.

Алесь Анціпенка, Менск, 2003 г.

Змест

ПРАДМОВЫ

Пра кнігу, выклікі й кантэкст

Сучасная беларуская філасофія: гісторыя паўставання

ЭЙДАС

Слова пра спадчыну

Этнас, нацыя й нацыянальная самасьвядомасьць

Традыцыяналісцкі пагляд на традыцыю…

Этыка памежжа…

На мяжы этнічнага й канфэсійнага

Сутнасць і падставы рэлігіі

Шлях большасьці — шлях меншасьці — шлях самоты

Падставы рацыянальнага нацыяналізму

Укрыжаваная Беларусь

Трансфармацыі беларускай нацыянальнай ідэі

Рэпрэсаваная культура і гісторыя

Нефіласофскія думкі пра філасофію

Рошчын і заняпад метафізікі

ЛОГАС

Беларусь як філязофская й мэтадалягічная праблема

Крэольства й праблема нацыянальна-культурнай самаідэнтыфікацыі

Індывідуацыя досьведу й мэтафізыка “прысутнасьці”

Фінал лёгацэнтрычнай парадыгмы

Да дэканструкцыі перадразвагаў разуменьня

“Складка” як падставовая канструкцыя сучаснага філязафаваньня

Палітыка разрываў. Слабое мысьленьне ў эпоху крызы

Пол, клас, нацыя і постсавецкая рэструктурызацыя

ТОПАС

Каардынаты паўсталага

Мой Багушэвіч

Зона метафары

Там, дзе пачынаецца вечнасць…

Культура сьмецьця й сьмецьце культуры

Партызан і антыпартызан

Росквіт і заняпад беларускага літаратурнага авангарду

Эпоха Вялікай Рэтардацыі, альбо Беларуская паэзія заўтра

Безназоўнае

Будучыня ўжо настала

Anthology of contemporary Belarusian thinking

Мэдыі ў посткамуністычных краінах

Мэдыі ў посткамуністычных краінах

medyi2Нарвэскі Хэльсынскі камітэт, Нарвэскі ПЭН-клюб, Беларуская Асацыяцыя журналістаў і Беларускі Пэн-цэнтар прадстаўляюць Матэрыялы міжнароднай канфэрэнцыі, Мэдыі ў посткамуністычных краінах, якая адбылася у Менску, 18—19 кастрычніка 2002 г.

Навуковы рэдактар: Алесь АНЦІПЕНКА

ЗМЕСТ

ПРЫВІТАЛЬНЫЯ ВЫСТУПЫ

Жанна ЛІТВІНА

Валянцін ТАРАС

ІНФАРМАЦЫЙНАЯ ПРАСТОРА Ў ПОСТКАМУНІСТЫЧНЫХ КРАІНАХ

Александр ТКАЧЕНКО. Напёрсточники

Альмантас САМАЛЯВІЧУС. Цяжар свабоды, альбо літоўскія мэдыі ў пераходны пэрыяд

МАСАВАЯ АЎДЫТОРЫЯ Й ІДЭАЛЯГІЧНЫ ЎПЛЫЎ: БЕЛАРУСКІ ВАРЫЯНТ

Валянцін АКУДОВІЧ. СМІ як фабрыка міфаў, альбо дослед адной эстэтычнай паразы

Лявон БАРШЧЭЎСКІ. Рэцыдывы мінуўшчыны, альбо постсавецкая медыякратыя

Уладзімер КОЛАС. Танцы на граблях

ПРАПАГАНДЫСЦКАЯ ПРАКТЫКА: ПРЭСА Й УЛАДА

Жанна ЛІТВІНА. “Ідэалягічная праца”, альбо кантраляваная прэса

Максим ЖБАНКОВ. Война мифологий:  пропагандистская лексика белорусских масс-медиа

СВАБОДНЫЯ МАС-МЭДЫІ, АЛЬБО ІНФАРМАЦЫЙНАЕ ЗАБЕСЬПЯЧЭНЬНЕ ФУНКЦЫЯНАВАНЬНЯ ДЭМАКРАТЫЧНАГА ГРАМАДЗТВА

К’ель Улаф ЕНСЭН. Адказнасьць свабоднай прэсы

Александр ПОТУПА. Масс-медиа и контрольно-корректировочные механизмы общества

МЭДЫІ — ФОРУМ ПУБЛІЧНЫХ ДЫСКУСІЯЎ І БЕЛАРУСКІЯ РЭАЛІІ

Валер БУЛГАКАЎ. Беларуска-расейская інтэграцыя

Міхась ТЫЧЫНА. Стыль журналісцкай публіцыстыкі як падстава для судовых перасьледаў

Семён БУКЧИН. Проблемы культурного уровня белорусской прессы

Сяргей ЗАКОННІКАЎ. Дзеля чаго беларускія ўлады стваралі часопісна-газетны холдынг?

Зборнік Мэдыі іКамунікацыя

Зборнік Мэдыі іКамунікацыя
book-medyji

Мэдыі і камунікацыя

Гэтую кнігу складаюць лекцыі, чытаныя ў Беларускім Калегіюме (БК) на працягу двух навучальных гадоў (1998—2000). “Досьледы камунікацыі і мэдыяў” — адносна новая навуковая дысцыпліна, што выкладаецца ў заходніх унівэрсытэтах, а гэты курс лекцыяў — першае падобнае выданьне ў нашай краіне.

Стваральнікі курсу перадусім мелі на мэце пазнаёміць студэнтаў БК з асноўным корпусам ідэяў і распрацовак заходніх дасьледчыкаў, якія працуюць у названай галіне. Адначасова мы імкнуліся і да пэўнай завершанасьці курсу, што вымагае як ягонай лягічнай будовы, так і дастаткова шырокай рэпрэзэнтацыі матэрыялу, датычнага фэномэну камунікацыі і мас-мэдыяў.

Задача ўскладнялася тым, што лекцыі рыхтаваліся рознымі аўтарамі, аднак, як падаецца, гэта не зашкодзіла выкладу асноўнага зьместу курсу, хаця ў некаторых выпадках і не ўдалося пазьбегнуць факталягічных паўтораў. Разам з тым відавочна, што адрозныя інтэрпрэтацыі матэрыялу дапамагаюць яго лепшаму засваеньню, а спэцыяльны інтарэс з боку выкладчыка/дасьледчыка да якой-небудзь адной тэмы ці праблемы мае сваім вынікам яе больш грунтоўнае асьвятленьне. У стварэньні курсу бралі ўдзел як прафэсійныя навукоўцы, гэтак і прафэсійныя журналісты. Іх прозьвішчы шаноўны чытач знойдзе на адпаведных старонках падрыхтаваных тэкстаў.

Асаблівасьцю курсу зьяўляецца тое, што ягоныя стваральнікі імкнуліся да “сытуацыйнай веды”, зважаючы, што абстрактная веда заўсёды добрая, калі мы можам карыстацца ёю як прыдатным і зручным інструмэнтам. І гэта знайшло сваё адлюстраваньне ў шэрагу інтэрпрэтацыяў сучаснай сытуацыі, зьвязанай з фэномэнам камунікацыі і беларускімі мас-мэдыямі.

Мы будзем удзячныя тым чытачам, якія заўважаць і паведамяць нам пра недахопы і хібы выданьня. Вашая крытыка і парады будуць абавязкова ўлічаныя ў далейшай працы Беларускага Калегіюму.

Мы таксама складаем сваю падзяку польскаму фонду “Ведаць як”, без падтрымкі якога зьяўленьне гэтай кнігі не было б магчымае.

Навуковыя рэдактары выданьня, кандыдаты філязофскіх навук

Алесь АНЦІПЕНКА, Максім ЖБАНКОЎ

Менск, травень 2000 г.